<!-- /* Font Definitions */ @font-face {font-family:"Cambria Math"; panose-1:2 4 5 3 5 4 6 3 2 4; mso-font-charset:1; mso-generic-font-family:roman; mso-font-format:other; mso-font-pitch:variable; mso-font-signature:0 0 0 0 0 0;} @font-face {font-family:Calibri; panose-1:2 15 5 2 2 2 4 3 2 4; mso-font-charset:0; mso-generic-font-family:swiss; mso-font-pitch:variable; mso-font-signature:-1610611985 1073750139 0 0 159 0;} @font-face {font-family:Tahoma; panose-1:2 11 6 4 3 5 4 4 2 4; mso-font-charset:0; mso-generic-font-family:swiss; mso-font-pitch:variable; mso-font-signature:1627400839 -2147483648 8 0 66047 0;} @font-face {font-family:Zar-s; panose-1:0 0 0 0 0 0 0 0 0 0; mso-font-charset:0; mso-generic-font-family:auto; mso-font-pitch:variable; mso-font-signature:3 0 0 0 1 0;} @font-face {font-family:"B Yagut"; panose-1:0 0 4 0 0 0 0 0 0 0; mso-font-charset:178; mso-generic-font-family:auto; mso-font-pitch:variable; mso-font-signature:8193 -2147483648 8 0 64 0;} @font-face {font-family:"B Nazanin"; panose-1:0 0 4 0 0 0 0 0 0 0; mso-font-charset:178; mso-generic-font-family:auto; mso-font-pitch:variable; mso-font-signature:8193 -2147483648 8 0 64 0;} @font-face {font-family:IranNastaliq; panose-1:2 2 5 5 0 0 0 2 0 3; mso-font-charset:0; mso-generic-font-family:roman; mso-font-pitch:variable; mso-font-signature:1627400839 -2147483648 8 0 66047 0;} @font-face {font-family:"Arial Black"; panose-1:2 11 10 4 2 1 2 2 2 4; mso-font-charset:0; mso-generic-font-family:swiss; mso-font-pitch:variable; mso-font-signature:647 0 0 0 159 0;} /* Style Definitions */ p.MsoNormal, li.MsoNormal, div.MsoNormal {mso-style-unhide:no; mso-style-qformat:yes; mso-style-parent:""; margin-top:0in; margin-right:0in; margin-bottom:10.0pt; margin-left:0in; line-height:115%; mso-pagination:widow-orphan; font-size:11.0pt; font-family:"Calibri","sans-serif"; mso-ascii-font-family:Calibri; mso-ascii-theme-font:minor-latin; mso-fareast-font-family:Calibri; mso-fareast-theme-font:minor-latin; mso-hansi-font-family:Calibri; mso-hansi-theme-font:minor-latin; mso-bidi-font-family:Arial; mso-bidi-theme-font:minor-bidi;} p.MsoFootnoteText, li.MsoFootnoteText, div.MsoFootnoteText {mso-style-noshow:yes; mso-style-link:"Footnote Text Char"; margin:0in; margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; font-size:10.0pt; font-family:"Calibri","sans-serif"; mso-ascii-font-family:Calibri; mso-ascii-theme-font:minor-latin; mso-fareast-font-family:Calibri; mso-fareast-theme-font:minor-latin; mso-hansi-font-family:Calibri; mso-hansi-theme-font:minor-latin; mso-bidi-font-family:Arial; mso-bidi-theme-font:minor-bidi;} p.MsoHeader, li.MsoHeader, div.MsoHeader {mso-style-noshow:yes; mso-style-priority:99; mso-style-link:"Header Char"; margin:0in; margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; tab-stops:center 3.25in right 6.5in; font-size:11.0pt; font-family:"Calibri","sans-serif"; mso-ascii-font-family:Calibri; mso-ascii-theme-font:minor-latin; mso-fareast-font-family:Calibri; mso-fareast-theme-font:minor-latin; mso-hansi-font-family:Calibri; mso-hansi-theme-font:minor-latin; mso-bidi-font-family:Arial; mso-bidi-theme-font:minor-bidi;} p.MsoFooter, li.MsoFooter, div.MsoFooter {mso-style-priority:99; mso-style-link:"Footer Char"; margin:0in; margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; tab-stops:center 3.25in right 6.5in; font-size:11.0pt; font-family:"Calibri","sans-serif"; mso-ascii-font-family:Calibri; mso-ascii-theme-font:minor-latin; mso-fareast-font-family:Calibri; mso-fareast-theme-font:minor-latin; mso-hansi-font-family:Calibri; mso-hansi-theme-font:minor-latin; mso-bidi-font-family:Arial; mso-bidi-theme-font:minor-bidi;} span.MsoFootnoteReference {mso-style-noshow:yes; vertical-align:super;} a:link, span.MsoHyperlink {mso-style-noshow:yes; mso-style-priority:99; color:blue; text-decoration:underline; text-underline:single;} a:visited, span.MsoHyperlinkFollowed {mso-style-noshow:yes; mso-style-priority:99; color:purple; mso-themecolor:followedhyperlink; text-decoration:underline; text-underline:single;} p.MsoAcetate, li.MsoAcetate, div.MsoAcetate {mso-style-noshow:yes; mso-style-priority:99; mso-style-link:"Balloon Text Char"; margin:0in; margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; font-size:8.0pt; font-family:"Tahoma","sans-serif"; mso-fareast-font-family:Calibri; mso-fareast-theme-font:minor-latin;} p.MsoListParagraph, li.MsoListParagraph, div.MsoListParagraph {mso-style-priority:34; mso-style-unhide:no; mso-style-qformat:yes; margin-top:0in; margin-right:0in; margin-bottom:10.0pt; margin-left:.5in; mso-add-space:auto; line-height:115%; mso-pagination:widow-orphan; font-size:11.0pt; font-family:"Calibri","sans-serif"; mso-ascii-font-family:Calibri; mso-ascii-theme-font:minor-latin; mso-fareast-font-family:Calibri; mso-fareast-theme-font:minor-latin; mso-hansi-font-family:Calibri; mso-hansi-theme-font:minor-latin; mso-bidi-font-family:Arial; mso-bidi-theme-font:minor-bidi;} p.MsoListParagraphCxSpFirst, li.MsoListParagraphCxSpFirst, div.MsoListParagraphCxSpFirst {mso-style-priority:34; mso-style-unhide:no; mso-style-qformat:yes; mso-style-type:export-only; margin-top:0in; margin-right:0in; margin-bottom:0in; margin-left:.5in; margin-bottom:.0001pt; mso-add-space:auto; line-height:115%; mso-pagination:widow-orphan; font-size:11.0pt; font-family:"Calibri","sans-serif"; mso-ascii-font-family:Calibri; mso-ascii-theme-font:minor-latin; mso-fareast-font-family:Calibri; mso-fareast-theme-font:minor-latin; mso-hansi-font-family:Calibri; mso-hansi-theme-font:minor-latin; mso-bidi-font-family:Arial; mso-bidi-theme-font:minor-bidi;} p.MsoListParagraphCxSpMiddle, li.MsoListParagraphCxSpMiddle, div.MsoListParagraphCxSpMiddle {mso-style-priority:34; mso-style-unhide:no; mso-style-qformat:yes; mso-style-type:export-only; margin-top:0in; margin-right:0in; margin-bottom:0in; margin-left:.5in; margin-bottom:.0001pt; mso-add-space:auto; line-height:115%; mso-pagination:widow-orphan; font-size:11.0pt; font-family:"Calibri","sans-serif"; mso-ascii-font-family:Calibri; mso-ascii-theme-font:minor-latin; mso-fareast-font-family:Calibri; mso-fareast-theme-font:minor-latin; mso-hansi-font-family:Calibri; mso-hansi-theme-font:minor-latin; mso-bidi-font-family:Arial; mso-bidi-theme-font:minor-bidi;} p.MsoListParagraphCxSpLast, li.MsoListParagraphCxSpLast, div.MsoListParagraphCxSpLast {mso-style-priority:34; mso-style-unhide:no; mso-style-qformat:yes; mso-style-type:export-only; margin-top:0in; margin-right:0in; margin-bottom:10.0pt; margin-left:.5in; mso-add-space:auto; line-height:115%; mso-pagination:widow-orphan; font-size:11.0pt; font-family:"Calibri","sans-serif"; mso-ascii-font-family:Calibri; mso-ascii-theme-font:minor-latin; mso-fareast-font-family:Calibri; mso-fareast-theme-font:minor-latin; mso-hansi-font-family:Calibri; mso-hansi-theme-font:minor-latin; mso-bidi-font-family:Arial; mso-bidi-theme-font:minor-bidi;} span.FootnoteTextChar {mso-style-name:"Footnote Text Char"; mso-style-noshow:yes; mso-style-unhide:no; mso-style-locked:yes; mso-style-link:"Footnote Text"; mso-ansi-font-size:10.0pt; mso-bidi-font-size:10.0pt;} p.a, li.a, div.a {mso-style-name:عدد; mso-style-unhide:no; mso-style-qformat:yes; mso-style-link:"عدد Char"; margin:0in; margin-bottom:.0001pt; text-align:justify; text-indent:.2in; mso-pagination:widow-orphan; direction:rtl; unicode-bidi:embed; font-size:12.0pt; mso-bidi-font-size:14.0pt; font-family:Zar-s; mso-fareast-font-family:Calibri; mso-fareast-theme-font:minor-latin; mso-bidi-font-family:"B Nazanin"; color:black; mso-themecolor:text1; mso-bidi-language:FA;} span.HeaderChar {mso-style-name:"Header Char"; mso-style-noshow:yes; mso-style-priority:99; mso-style-unhide:no; mso-style-locked:yes; mso-style-link:Header;} span.Char {mso-style-name:"عدد Char"; mso-style-unhide:no; mso-style-locked:yes; mso-style-link:عدد; mso-ansi-font-size:12.0pt; mso-bidi-font-size:14.0pt; font-family:Zar-s; mso-ascii-font-family:Zar-s; mso-hansi-font-family:Zar-s; mso-bidi-font-family:"B Nazanin"; color:black; mso-themecolor:text1; mso-bidi-language:FA;} span.FooterChar {mso-style-name:"Footer Char"; mso-style-priority:99; mso-style-unhide:no; mso-style-locked:yes; mso-style-link:Footer;} span.BalloonTextChar {mso-style-name:"Balloon Text Char"; mso-style-noshow:yes; mso-style-priority:99; mso-style-unhide:no; mso-style-locked:yes; mso-style-link:"Balloon Text"; mso-ansi-font-size:8.0pt; mso-bidi-font-size:8.0pt; font-family:"Tahoma","sans-serif"; mso-ascii-font-family:Tahoma; mso-hansi-font-family:Tahoma; mso-bidi-font-family:Tahoma;} span.contributornametrigger {mso-style-name:contributornametrigger; mso-style-unhide:no;} .MsoChpDefault {mso-style-type:export-only; mso-default-props:yes; mso-ascii-font-family:Calibri; mso-ascii-theme-font:minor-latin; mso-fareast-font-family:Calibri; mso-fareast-theme-font:minor-latin; mso-hansi-font-family:Calibri; mso-hansi-theme-font:minor-latin; mso-bidi-font-family:Arial; mso-bidi-theme-font:minor-bidi;} .MsoPapDefault {mso-style-type:export-only; margin-bottom:10.0pt; line-height:115%;} /* Page Definitions */ @page {mso-footnote-separator:url("file:///C:/DOCUME~1/Fati/LOCALS~1/Temp/msohtmlclip1/01/clip_header.htm") fs; mso-footnote-continuation-separator:url("file:///C:/DOCUME~1/Fati/LOCALS~1/Temp/msohtmlclip1/01/clip_header.htm") fcs; mso-endnote-separator:url("file:///C:/DOCUME~1/Fati/LOCALS~1/Temp/msohtmlclip1/01/clip_header.htm") es; mso-endnote-continuation-separator:url("file:///C:/DOCUME~1/Fati/LOCALS~1/Temp/msohtmlclip1/01/clip_header.htm") ecs;} @page Section1 {size:8.5in 11.0in; margin:1.0in 1.0in 1.0in 1.0in; mso-header-margin:.5in; mso-footer-margin:.5in; mso-paper-source:0;} div.Section1 {page:Section1;} /* List Definitions */ @list l0 {mso-list-id:65538511; mso-list-type:hybrid; mso-list-template-ids:1373522018 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715;} @list l0:level1 {mso-level-tab-stop:none; mso-level-number-position:left; text-indent:-.25in;} @list l1 {mso-list-id:227111359; mso-list-type:hybrid; mso-list-template-ids:-1261906256 -1719502882 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715;} @list l1:level1 {mso-level-tab-stop:none; mso-level-number-position:left; text-indent:-.25in; font-family:Zar-s;} @list l2 {mso-list-id:414087181; mso-list-type:hybrid; mso-list-template-ids:1187660228 -1547902280 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715;} @list l2:level1 {mso-level-tab-stop:none; mso-level-number-position:left; text-indent:-.25in; mso-bidi-font-family:"B Yagut";} @list l3 {mso-list-id:660354915; mso-list-type:hybrid; mso-list-template-ids:-679724460 -1744015950 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715;} @list l3:level1 {mso-level-tab-stop:none; mso-level-number-position:left; text-indent:-.25in; mso-bidi-font-family:"B Yagut";} @list l4 {mso-list-id:1112164620; mso-list-type:hybrid; mso-list-template-ids:378986372 1208243274 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715;} @list l4:level1 {mso-level-tab-stop:none; mso-level-number-position:left; text-indent:-.25in; font-family:Zar-s;} @list l5 {mso-list-id:1748648113; mso-list-type:hybrid; mso-list-template-ids:1745235938 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715 67698703 67698713 67698715;} @list l5:level1 {mso-level-tab-stop:none; mso-level-number-position:left; text-indent:-.25in;} ol {margin-bottom:0in;} ul {margin-bottom:0in;} -->

 

 

 

 

 

 

تفاسیر دینی تجربه‌های نزدیک به مرگ

دکتر دیوید سن فیلیپو

مترجم: مجتبی اعتمادی‌نیا

 

پیشخوان مترجم:

امروزه فیلسوفان دین در حوزه براهین پسینی (posteriori arguments) ناظر به حیات پس از مرگ، از مقوله‌ای به نام تجربه‌های نزدیک به مرگ(Near Death Experiences) سخن می‌گویند. این موضوع که فصل مشترک بررسی‌های فراروانشناسی (parapsychology)، روانشناسی، روانپزشکی، طب بیمارستانی hospital medicine)  (فلسفه دین و روان‌شناسی دین به شمار می‌رود، امروزه توجه بسیاری از کسانی که علاقه‌مندند تا گزاره‌های دینی خود را با روشی غیر از روش سنتی استدلالات فلسفی و کلامی به اثبات رسانند، به خود جلب نموده است.[1] از آنجا که آمار افراد واجد چنین تجربه‌ای در دهه‌های اخیر کاملا غیرقابل تصور بوده است،[2] برخی برآنند که تجربه‌های نزدیک به مرگ، امروزه ملموس‌ترین پدیده‌ای است که وجود روح و ادامه حیات آن را پس از مرگ اثبات می‌کند. در واقع مواد خام استدلالات فلسفی و کلامی این گروه از پژوهشگران، به جای آنکه مفاهیم انتزاعی و گزاره‌های درون دینی ناظر به حیات پس از مرگ باشد، گزارش‌های متعدد کسانی است که آگاهانه در طی فرآیند مرگ فیزیولوژیکی و یا وضعیتی نزدیک به آن، احساس جدایی از بدن فیزیکی و مواجهه با بسیاری از پدیده‌ها و رویدادهای غیر مادی و اعجاب برانگیز را از سر گذرانده‌اند.

واجدان چنین تجربه‌هایی از موجودیت فارغ از کالبد خود که با حالاتی نظیر احساس آرامش غیرقابل توصیف، ورود به دالان تاریکی، مشاهده نوری خیره کننده و لبریز از عشقی نامشروط، ملاقات با موجودات روحانی، مرور رویدادهای زندگی و احساس قضاوت درباره خود قرین است، آگاهی کامل داشته‌اند؛ به نحوی که اغلب توانسته‌اند پس از پشت سرگذاردن این وضعیت، تمام این خاطرات را با دقت و وضوح هرچه تمامتر برای دیگران روایت کنند. این افراد عمدتاً با از سرگذراندن چنین تجربه‌ای، تأثیراتی مثبت در زندگی خود پدید می‌آورند و به نظر اغلب آنان، مواجهة با مرگ علاوه بر آنکه ترس از مرگ را به نحوی باور نکردنی از وجود آنان زائل نموده، به زندگی شخصی آنان نیز معنای بیشتری بخشیده است.

در این میان، محققان با بررسی صدها توصیف پدیداری اشخاص واجد تجربه نزدیک به مرگ دریافته‌اند که این افراد، فارغ از سن، نژاد، دین و یا ملیتشان، روایت‌های نسبتاً مشابهی از این رویداد عرضه نموده‌اند و این مشابهت‌ها از نظر کمیت و کیفیت به گونه‌ای است که باید احتمال تصادف، توهم و اختلالات روانی و عصبی را دراین‌باره به شدت تردید‌آمیز تلقی نمود[3].

براین اساس، تاکنون نظریه‌پردازان مختلفی متکی به نظرگاه‌های متمایز خود، تجربه‌های نزدیک به مرگ را تفسیر نموده‌اند که در این میان می‌توان حداقل از چهارنظرگاه عمده و قابل توجه ناظر به تفسیر تجربه‌های نزدیک به مرگ نام برد[4]:

الف) تفسیر مبتنی بر عوامل غیرطبیعی (نظیر دخالت‌های شیطانی، جن‌زدگی و یا دست‌اندازی‌های موجودات ماورائی)

ب) تفسیر مبتنی بر عوامل طبیعی و فیزیولوژیکی

ج) تفسیر مبتنی بر عوامل ذهنی و روانی ناشی از بروز مرگ

د) تفسیر مبتنی بر گزاره‌های دینی ناظر به حیات پس از مرگ

در این میان، تفاسیر پدیدارشناسانه مبتنی بر گزاره‌های دینی ناظر به حیات پس از مرگ به رغم چالش‌های قابل توجهی که در پیش‌رو دارد[5]، امروزه به شدت مورد علاقه دین‌پژوهان واقع شده است. اینکه شرطی شدگی‌های فرهنگی و اعتقادات دینی صاحب تجربه تا چه حد در منظره‌آمیزی[6] تجربه‌های نزدیک به مرگ نقش ایفا می‌کند، امروزه یکی از مهمترین سؤالاتی است که پژوهشگران این حوزه اعم از دین‌شناسان و روان‌شناسان دین را معطوف به خود نموده است.[7] اما به هر روی، اغلب پژوهشگران معتقدند که گزاره‌های دینی ناظر به حیات پس از مرگ، به خوبی می‌تواند مرجعی قابل تأمل در تبیین بسیاری از مفاد تجربه‌های نزدیک به مرگ (که شدیداً با دشواری در تبیین مواجهند) به شمار آید.

نوشتار حاضر که ترجمه آن تقدیم علاقه‌مندان می‌شود، با مرور بررسی‌های پدیدار شناسانة ناظر به تجربه‌های نزدیک به مرگ، سازگاری گزاره‌های دینی مرتبط با موضوع مورد بحث را در تبیین و تفسیر مفاد پدیداری این تجربه‌ها برمی‌رسد.

نویسنده این مقاله، دکتر دیوید سن فیلیپو، کارشناس مشاوره بهداشت روانی و دارای مدرک تخصصی مدیریت ناتوانی و شناخت رفتاری است که برای بیش از 25 سال در رابطه با ارائه خدمات انسانی مشغول فعالیت بوده است. خدمات مشاوره و مشاوره تخصصی او به طور ویژه معطوف به بزرگسالان و به منظور فائق آمدن بر پیامدهای رشد شخصیتی، آسیب‌روانی (تروما)، اندوه و توان‌بخشی شغلی است. او در انجمن تحقیقاتی که در راستای اهداف علمی‌اش تأسیس نموده، با تلفیق دانش جمعی نشأت گرفته از هوش انسانی با علم دینامیک و از طریق تکنولوژی مدرن کامپیوتری در پی تولید محصولات نرم‌افزاری است که به منظور ارتقای سطح زندگی شخصی و کاری مردم طراحی شده است. محصولات آموزشی دکتر سن فیلیپو عبارتند از: کارگاه‌ها و سمینارهایی که وی آنها را به منظور رشد و توسعه دانش بشری ارائه کرده است. وب سایت او[8] در بخش کتابخانه، یکی از برجسته‌ترین منابع تحقیق عمومی در باب علوم انسانی در زمینه‌های فلسفه، روان‌شناسی، جامعه‌شناسی و الهیات است.

لازم به توضیح است که در این نوشتار، ارجاعات مؤلف صرفاً در متن مقاله و توضیحات و یادداشت‌های مترجم در پانویس‌ها مندرج است.

 


 

 

 

چکیده:

تفاسیر تجربه‌های نزدیک به مرگ[9] متأثر از آموزه‌های دینی و روان‌شناختی مرتبط با اعتقادات مربوط به مرگ و زندگی پس از آن است. اختلاف باورهای دینی منجر به شکل‌گیری گروه‌های پر‌شمار دینی شده است که هر یک تفاسیر مربوط به خود را از مرگ و حیات پس از آن ـ دوره‌گذار فوری میان مرگ و حیات پس از آن ـ  اشاعه می‌دهند. این مقاله در پی ارائه نگاهی کلی و اجمالی در باب تئوری‌های فروکاهشی[10] و معقولیت تئوری‌های فراشخصیتی[11] ناظر به تجربه‌های نزدیک به مرگ است. این نوشتار سپس به ارائه نگاهی اجمالی در باب آگاهی‌های انسانی درباره آنچه که زندگی پس از مرگ تلقی می‌شود، باورهای دینی مرتبط با مرگ و حیات پس از مرگ و [همچنین] تفاسیر تجربه‌های نزدیک به مرگ از نگاه ادیان مختلف می‌پردازد. این نوشتار بر آن است که تفاسیر دینی به ضمیمه آثار جدید ناظر به تجربه‌های نزدیک به مرگ و براهینی که علیه مکتب اصالت تحویل[12] وجود دارد، زمینه‌ای را برای معقول یافتن تئوری‌های فراشخصیتی در باب تجربه‌های نزدیک به مرگ فراهم می‌آورد.

 

مقدمه:

تجربه نزدیک به مرگ، تجربه‌ای است آگاهانه که در آن، فرد یک احساس جدایی از جهان فیزیکی را در طی فرایند مرگ فیزیولوژیکی از سر می‌گذراند. [در این رویداد] افراد ممکن است مرگ فیزیولوژیکی خود را تجربه کنند و در همان زمان از موجودیت فارغ از کالبد خود در وضعیتی متفاوت (که ممکن است شامل احساس آرامش، آگاهی نسبت به جدا بودن از بدن، ورود به تاریکی، مشاهدة نور، ملاقات با موجودات روحانی، مررو گستردة [اتفاقات] زندگی و احساس قضاوت دربارة خود باشد) آگاهی داشته باشند. (Moody, 1975; Morse, 1990, Ring, 1980) صاحبان تجربه‌های نزدیک به مرگ، عموماً تأثیرات مثبتی از تجربه‌های خود به دست می‌آورند و به نظر می‌رسد مواجهة آنان با مرگ، معنای بیشتری به زندگی شخصی آنان می‌بخشد.(Kalish, 1981)   تجربه‌های نزدیک به مرگ را می‌توانند به دلیل ماهیت متعالی‌شان نسبت به قلمرو  فیزیکی شخصی معمول  و ساحت ذهنی آگاهی‌های انسانی، تجربه‌های «فراشخصیتی» قلمداد شوند. تجربه‌های فراشخصیتی رویدادهایی هستند که از استعداد برتر و غایی انسانی نشأت می‌گیرد و مافوق نفس و تشخّص فردی است. (Lajoie & Shapiro, 1992, p. 90)

به منظور ارزیابی مؤثر تجربه‌های نزدیک به مرگ، داشتن درکی از باورهای شخصی ناظر به حیات پس از مرگ ضروری است. بنا به تصریح کلیهیر و اروین[13] (1990) تفسیر تجربه‌‌های نزدیک به مرگ ممکن است با شرطی‌شدگی اجتماعی و باورهای صاحب تجربه در ارتباط باشد؛ نظیر اینکه[ممکن است] این تجربه در ارتباط با اعتقادات دینی تجربه‌گر در رابطه با حیات پس از مرگ تفسیر شود.

بررسی‌های پرشمار انجام شده در ایالات متحده، مؤید باور اکثریت مردم به حیات پس از مرگ است(Kalish, 1981; Kellehear & Irwin, 1990; Klenow & Bolin, 1989, Rodabough, 1985). روان‌شناسی به نام چارلز تارت[14](1991)  در مقاله خود با عنوان « وضعیت‌های دیگرگون آگاهی و امکان رهایی از مرگ» بحثی را درباره باور خود مبنی بر اینکه انسان‌ها برخی از اقسام آگاهی را مجدداً پس از مرگ بازمی‌یابند، مطرح می‌کند.

وی اظهار می‌دارد: تجربه بی‌واسطة وجود و حضور در قالبی که به نظر می‌رسد اندکی و یا کاملا مستقل از کالبد فیزیکی است، نسبتا در [همه] تغییر وضعیت‌های مختلف آگاهی عمومیت دارد و این نوع از تجربه، بخش عمدة دانش بی‌واسطه‌ای که یک فرد ممکن است درباره بقای پس از مرگ داشته باشد را تشکیل می‌دهد. برین ویز[15](1988) پژوهشگر زندگی‌های گذشته[16] بیان می‌کند که بسیاری از سوژه‌های او تجربه‌هایی را گزارش نموده‌اند که به نظر می‌رسد [نمایانگر] حیات پس از مرگ است و [در این میان] آن دسته از تجربه‌ها و اعتقادات گونه‌گون دوران حیات فرد که متضمن «دین» و «مرگ» است، می‌تواند ادراک فرد از مرگ و حیات پس از آن را تحت تأثیر قرار دهد.

ادیان، متضمن اعمال و مناسک گروهیِ نشأت گرفته از باورهای دینی مشابه هستند. باورهای دینی شخصی یک فرد در بطن آگاهی‌ شخصْ تجربه شده و ممکن است از طریق اعمال و مناسک دینی گوناگون[نیز] با دیگران ارتباط داشته باشد. باورهای فرد ممکن است از طریق مشارکت‌های اجتماعی شکل‌دهی شوند و بسط پیدا کنند. باورهای دینی ممکن است هم تبیینی برای پدیده‌های تبیین‌ناپذیر فراهم آورند و هم با جوهر تجربیات بشریِ فرا شخصیتی ارتباط برقرار نمایند.

تفاسیر تجربه‌‌های نزدیک به مرگ می‌تواند متأثر از باورهای دینی ناظر به حیات پس از مرگ باشد. چنین نیست که پیامد حاصل از تنوع دینی، صرفاً تفاسیر تجربه‌‌های پس از مرگ را متأثر سازد، بلکه این تنوع ممکن است دلیلی برای برخی تفاوت‌ها در توصیف مواجهه با موجودات مجرد، فضای تجربه و فعالیت‌هایی که در خلال این تجربه گزارش می‌شود نیز باشد. باورهای دینی می‌تواند مرجعی در اختیار قرار دهد تا به تبیین تجربه‌‌های «دشوارْ توضیحِ[17]» مرتبط با یک تجربه نزدیک به مرگ بپردازد. (Foos-Graber, 1989; Kübler-Ross, 1991; Moody, 1975, 1977, 1988; Ring, 1980, 1982)  به نظر می‌رسد اغلب گزارش‌های تجربه‌‌ نزدیک به مرگ، مؤید بسیاری از نظریه‌های فلسفی و دینی در ارتباط با اموری نظیر مصاحبت با موجودات مجرد و وجود ساحت‌های متقابل «خوبی» و «بدی» و «بهشت» و «دوزخ» است که وقوع آنها در حیات پس از مرگ انتظار برده می‌شود.

 غایت این نوشتار، بازبینی و بررسی پدیدة تجربه نزدیک به مرگ و اعتقادات ناظر به حیات پس از مرگ برخی گروه‌های دینی (که تجربه‌‌های نزدیک به مرگ از سوی آنان گزارش شده است) و نیز تفاسیر آنان در باب این تجربیات است. این نوشتار نتیجه می‌گیرد که این تفاسیر دینی به ضمیمه بررسی‌های معاصر در باب تجربه نزدیک به مرگ و براهینی که علیه تفاسیر تحویل‌گرا وجود دارد، زمینه‌ای را برای محتمل یافتن تئوری‌های فراشخصیتی در باب تجربه‌های نزدیک به مرگ فراهم می‌آورد.

 

تجربه‌های نزدیک به مرگ

به نظر می‌رسد تجربه‌‌های نزدیک به مرگ پدیده‌‌ای جهانی است که از قرن‌ها پیش [تاکنون] گزارش شده است. رویارویی با یک تجربه نزدیک به مرگ عبارت است از رخدادی که در آن، فرد می‌توانسته است بسیار ساده درگذشته یا کشته شده باشد یا آنکه از لحاظ کلینکی تا پیش از این مرده بوده است اما با این حال زنده می‌ماند و به حیات فیزیکی خود ادامه می‌دهد. (Moody, 1977, p.124) تاریخ گزارش‌های ناظر به تجربه‌ نزدیک به مرگ به عصر یخبندان باز می‌گردد. در فرانسه و اسپانیا غارنگاری‌هایی[18] (نمایان‌گر صحنه‌هایی دالّ بر امکان‌پذیر بودن حیات پس از مرگ) وجود دارد که مشابه صحنه‌های گزارش شدة مربوط به تجربه‌های نزدیک به مرگ است. (Zaleski, 1987) «جمهوری» افلاطون داستان تجربه نزدیک به مرگ یک سرباز یونانی به نام «اِر[19]» را مطرح می‌کند. در این گزارش، سرباز مزبور در نبرد کشته شده است و جسدش بر روی تودة هیزم مخصوص سوزاندن اجساد قرار داده شده است. اما درست پیش از آنکه سوزانده شود، او به هوش می‌آید و داستانی را تعریف می‌کند که در آن، کالبدش را ترک گفته و همراه عده‌ای دیگر به جایی سفر می‌کند که در آنجا همگی در معرض قضاوت قرار می‌گیرند.[20] (Plato, 1928)  شخصیت‌‌های تاریخی نظیر کارل یونگ، توماس ادیسون و ارنست همینگوی نیز تجربه‌های نزدیک به مرگ خود را گزارش داده‌اند. (Jung, 1961; Moody, 1977, Zaleski, 1987) پژوهشگران جدید نظیر الیزابت کوبلر راس، ریموند مودی، کنث رینگ و ملوین مورس [نیز] گزارش‌های جدیدی از تجربه‌های نزدیک به مرگ فراهم آورده‌اند. این افراد از رهگذر پژوهش‌هایشان توانسته‌اند شواهد پدیدار شناسانه‌ای درباره این تجربه‌ها، به عنوان وضعیت‌های دیگرگون آگاهی، فراهم آورند و به نحو کیفی نشان داده‌اند که شباهت‌های فراوان موجود میان گزارش‌های مختلف ناظر به این تجربه‌ها، ناشی از یک شانس یا تصادف نیست.

بر طبق برآورد نظرسنجی گالوپ در سال1991، 13 میلیون آمریکایی(5 درصد جمعیت آمریکا) گزارش کرده‌اند که یک تجربه نزدیک به مرگ داشته‌اند. (Greyson, 1992) پژوهش‌ها نشان داده‌اند که تجربه‌های نزدیک به مرگ همان‌طور که دینداران معتقد را متأثر می‌سازد، لاادری‌گرایان و ملحدان را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. تجربه‌های نزدیک به مرگ توسط هر کسی می‌تواند تجربه شود. (Moody, 1975, 1977, 1980, Morse, 1990; Ring, 1980, 1985)  بنا به گفته تالبوت(1991) ظاهراً تجربه‌های نزدیک به مرگ هیچ ارتباطی با سن فرد، جنسیت، وضعیت تأهل، نژاد، دین یا باورهای معنوی، طبقه اجتماعی، سطح تحصیلات، درآمد، میزان التزام به کلیسا، تعداد افراد خانواده یا محل سکونت وی ندارد. (p. 240)

تجربه‌های نزدیک به مرگ در مکتوبات قومی، مذهبی و اجتماعی سراسر جهان ثبت و ضبط شده است. دراین‌باره گزارش‌هایی از جوامعی نظیر بومیان آمریکا، تبت، ژاپن، ملانزی[21]، میکرونزی[22]، مصر، چین، هند، آفریقا، استرالیا، اروپا و ایالات متحده به ثبت رسیده است. (Greyson, 1992; Mauro, 1992) بنا به گفته رینگ (1980) به نظر نمی‌رسد که هیچ ارتباطی میان معنویت و اعمال مذهبی فرد از یک‌سو و احتمال از سرگذراندن یک تجربه نزدیک به مرگ یا عمق این تجربه از سوی دیگر وجود داشته باشد.

 

پدیدارشناسی تجربه نزدیک به مرگ

صاحبان تجربه‌‌های نزدیک به مرگ متفقاً تجربه‌های مشابهی را گزارش می‌کنند. به گفته تالبوت[23](1991)، «یکی از جنبه‌های جذاب پدیدة نزدیک به مرگ، سازواری‌ای است که فرد[پژوهشگر] در هر یک از این تجربه‌ها می‌یابد»(p. 240)  اگر چه ممکن است اغلب صاحبان تجربه‌های نزدیک به مرگ همة خصایص مربوط به این تجربه را از سر نگذرانده باشند یا آن را به ترتیبی یکسان تجربه نکرده باشند، اما تجربه‌کنندگان متفقاً تجارب مشابهی را گزارش می‌کنند. آنچه در پی می‌آید، یک توصیف ساختاری از مفاد تجربه نزدیک به مرگ است که اغلب ویژگی‌های برجسته آن را بیان می‌کند:

 در آغاز تجربه نزدیک به مرگ، شخص ممکن است یک احساس بی‌حسی[24] و شگفتی ناشی از این احساس را تجربه کند با این‌حال آرامش او به قوت خود باقی خواهد ماند و هیچ احساس دردی نخواهد داشت. متعاقب این هوشیاری آرامش‌بخش ناشی از بی‌حسی، تجربه‌گر ممکن است تجربه یک حضور خارج از کالبد که به معنای احساس جدایی از کالبد فیزیکی و نقل مکان از جسم بی‌جان خود است را داشته باشد. شخص ممکن است در طی مرحله ورود به تاریکی، واجد احساس عبور از طریق یک تونل باشد. همچنان که فرد از طریق تونل عبور می‌کند، ممکن است متوجه یک نور درخشنده در منتهاالیه تونل شود. مادامی که آگاهی از نور مزبور تجربه می‌شود، اشکال روحانی قابل تشخیصی ممکن است در این نور توسط تجربه‌گر رؤیت شود. در بخش پایانی تجربه نزدیک به مرگ، فرد ممکن است احساس کند که به سرعت در حال صعود به سوی نوری است که آن نور در جایی قرار دارد که شخص ممکن است آن را بهشت یا سطح دیگری از آگاهی تلقی نماید. در خلال این صعود، تجربه‌گر ممکن است با یک موجود نورانی که گفته شده است خدا یا یک موجود معنوی دیگر و یا چنانکه غیرموحدان[25] تشخیص می‌دهند، شکلی از انرژی است، مواجهه یابد. مواجهه با موجود نورانی، تجربه‌گر را مستغرق در یک احساس عشق نامشروط[26] نشأت گرفته از این موجود می‌کند. در طی این مواجهه، صاحب تجربه نزدیک به مرگ ممکن است یک مرور گسترده کامل بر زندگی خود داشته باشد و محتمل است هنگامی که در این بازبینی، رویدادهای زندگی خود را ملاحظه می‌کند، یک حس خودداوری[27] را از سر بگذراند. این قضاوت توسط موجود نورانی صورت نمی‌پذیرد بلکه این امر، قضاوتی شخصی توسط خود تجربه‌گر است. در خلال هر یک از این  مراحل و خاصتاً در مرحله پایانیِ تجربه نزدیک به مرگ، فرد ممکن است برای بازگشت به زندگی پیشین خود رغبتی نداشته باشد.

اگر چه اغلب گزارش‌های نزدیک به مرگ به این معنا که تجربه‌هایی فرح‌بخش به شمار می‌آیند، مثبت هستند، اما برخی گزارش‌های منفی یا تجربه‌هایی از نوع «جهنمی» نیز وجود دارند. به نظر می‌رسد که گزارش تجربه‌های نزدیک به مرگِ منفی، نادر هستند. بر طبق برآورد نظرسنجی گالوپ در سال1982، از مجموع همه تجربه‌های نزدیک به مرگ، کمتر از یک درصد آنها تجربه‌‌هایی منفی، جهنمی و هراس انگیز تلقی شده‌اند. تجربه‌های منفی نزدیک به مرگ، با ویژگی‌هایی مشابه تجربه‌های مثبت گزارش شده‌اند، با این تفاوت که قرین یک احساس ترس مفرط، وحشت یا خشم، یک حس ضعف و مشاهدة احتمالی مخلوقات دیوآسا است (Moody, 1988, p.25, 27; Staff, 1992 p. 1-2; Horacek, 1992, p. 3)

بسیاری از کسانی که یک تجربه‌ نزدیک به مرگ را از سر گذرانده‌اند، مدعی درک کامل‌تری از بینش‌های معنوی یا مذهبی خود و تأثیر عمیق آنها بر زندگی‌شان هستند. (Moody, 1988; Peay, 1991; Ring, 1985)  آنان بیان می‌کنند که پس از تجربه نزدیک به مرگ، احساس می‌کنند به خداوند نزدیکترند. رینگ (1980) می‌نویسد: راهی که از طریق آن، دیانتِ پساحادثه‌ای[28] خود را در سویدای تجربه‌گران آشکار می‌کند، عمدتاً معطوف به اصطلاحاتی ناظر به یک احساس درونی از مذهب است: آنان احساس می‌کنند که به خداوند نزدیکترند، مذهبی‌ترند، ارتباط کمتری با دین سازمانی و تشریفات مذهبی رسمی دارند و اظهار می‌کنند که واجد یک حس تساهل[29] و جهانی‌نگری مذهبی[30] هستند. اگرچه روشن نیست که باور این افراد نسبت به خداوند، فی‌نفسه قوت یافته اما واضح است که احساس مذهبی آنان تقویت شده است. در پی این واقعه، این افراد به نحو قابل توجهی بیشتر مایلند که از این پس ، کسانی که این تجربه‌ها را از سر نگذرانده‌اند، متقاعد شوند که حیات پس از مرگ وجود دارد.(p.173)  تأثیر این یقظة معنوی بر زندگی تجربه‌گر عبارت است از گرایشی خوش‌بینانه‌تر به زندگی، فقدان ترس از مرگ و یک حس خدمت به دیگران. (Moody, 1977, 1980, 1988; Ring, 1980, 1985)

 

اَشکال تجربه‌های نزدیک به مرگ

پدیدارشناسی تجربه نزدیک به مرگ می‌تواند با استفاده از شرح و توضیح مراحل مختلف این تجربه، شاخصه‌ها یا ویژگی‌های آن را که در طی مراحل مختلف این تجربه رخ می‌دهد، توصیف نماید؛ این کار  به واسطه مجموعه‌ای از تجربیات نزدیک به مرگ یا تجربه‌های آگاهانه مرتبط با آنها یا با دسته‌بندی تجربی مراحل، ویژگی‌ها یا مجموعه‌ای از این تجربه‌ها صورت می‌بندد. تجربه‌کنندگان ممکن است برخی یا همة این مراحل، ویژگی‌ها، ادراکات یا انواع را از سرگذرانده باشند. مراحل تجربه‌های نزدیک به مرگ با احساس تجربه‌گر در رابطه با صعود به سوی یک هدف خاص[31] ارتباط دارد. ویژگی‌های این تجربه با یک احساس آگاهی یا دانش ناظر به فعالیت‌های درون تجربه نزدیک به مرگ گره خورده است.[در این ارتباط] نویْس و اسلیمن[32](79ـ1978) و سابوم[33](1977) به پیشبرد طبقه‌بندی مراحل و خصوصیات تجربه‌های نزدیک به مرگ در قالب انواع مجموعه‌ها و گروه‌ها به منظور تحلیل افزون‌تر پدیدار‌شناسی تجربه نزدیک به مرگ یاری رساندند.

تحلیل آماریِ داده‌هایی که در مطالعات رینگ(1985،1980)، اورگرین[34](Lindley, 1981) و نویس و اسلیمن (79ـ1987) و پژوهش سابوم (1977) ارائه شده، نشان دهندة همسانی این الگوهای طبقه‌بندی ناظر به تجربه‌های نزدیک به مرگ است.

کنث رینگ (1980) الگویی برای مراحل تجربه‌های نزدیک به مرگ تعبیه نموده که مورد تأیید صاحبان اینگونه تجربه‌ها است. مراحلی که وی در نظر گرفته ، عبارتند از:

1.         احساس آرامش در زمان مرگ

2.         احساس جدایی از کالبد

3.         احساس ورود به تاریکی

4.         مشاهدة یک نور درخشنده

5.         احساس ورود به درون نور درخشنده

ریموند مودی(1988) 9 خصیصه، شاخصه یا ویژگی متمایز مربوط به تجربه‌های نزدیک به مرگ را بازشناسی نموده که ممکن است در مراحلی که رینگ در مطالعات خود برای تجربه‌های نزدیک به مرگ در نظر گرفته است، [نیز] قابل مشاهده باشد. مودی ویژگی‌های تجربه نزدیک به مرگ را اینگونه تبیین می‌کند:

1.         احساس مرگ.

2.         احساس آرامش و فقدان درد.

3.         احساس جدایی از کالبد فیزیکی.

4.         احساس عبور از طریق یک تونل.

5.         احساس مواجهه با موجودات روحانی قابل تشخیص نظیر اقوام، دوستان، فرشتگان یا شخصیت‌های برجسته مذهبی. این ارواح ممکن است در پوششی از نور پدیدار شوند.

6.         احساس صعود سریع در دل آسمان‌ها.

7.         احساس مواجهه با موجودی نورانی که از عشقی نامشروط منبعث می‌شود. این موجود تحت عنوان خدا یا «الله» توصیف شده است.[35]

8.         تجربه یک بازبینی جامع و وسیع زندگی و احساس قضاوت درباره زندگی خود، مادامی که فرد در عشق نامشروط موجود نورانی مستغرق است.

9.         احساس بی‌میلی نسبت به بازگشت به دنیای زنده‌ها.

10.     احساس فشردگی یا فقدان زمان و این احساس که به رغم بی‌کرانگی فضا، تجربه‌گر آزاد است تا به هر کجا که خواست برود.

همچنین بر طبق مطالعاتی که توسط نویس و اسلیمن(1978-79) انجام شده است، تجربه‌های نزدیک به مرگ می‌توانند در قالب سه مجموعه آگاهی ناظر به این نوع رویداد طبقه‌بندی شوند که عبارتند از: آگاهی‌های عرفانی، غیرشخصی[36] و فراهوشیاری[37]. نوع عرفانی شامل یک احساس هماهنگی و وحدت، رنگ یا تصاویر و احساس یک فهم عظیم است. نوع غیرشخصی مربوط به از دست دادن احساسات، جدا شدن از کالبد فیزیکی و یک حس دیگرگون در رابطه با سپری شدن زمان است. آگاهی فراهوشیاری معطوف به احساس تجربه‌گر است که تفکرات او عمیقاً مشخص، واضح و شتابنده است.

سابوم(1977) نیز تجربه‌های نزدیک به مرگ را به سه گروه تجربی تقسیم می‌کند: تجربه‌های خود رؤیت[38] استعلایی[39] و مختلط. تجربه‌های خود رؤیت شامل افرادی است که احساس کرده‌اند جسم‌هایشان را ترک گفته و تجربه خروج از کالبد داشته‌اند.[40] نوع استعلایی شامل افرادی است که احساس کرده‌اند به یک «قلمرو معنوی» وارد شده‌اند. در تجربه‌های مختلط، صاحب تجربه نزدیک به مرگ، آمیزه‌ای از تجربه‌های خود رؤیت و استعلایی را از سر می‌گذراند. (Moody, 1988)  صرف‌نظر از روش‌شناسی‌ای که در طبقه‌بندی‌ تجربه‌های نزدیک به مرگ مورد استفاده قرار گرفته، ماهیت داستانی گزارش‌های ناظر به تجربه نزدیک به مرگ در میان صاحبان این تجربه، ماهیتی مشابه و همسان است. (Moody, 1977, 1988; Morse, 1990; Ring, 1980, 1985)

 

نظریه‌های فراشخصیتی و فروکاهشی در باب تجربه‌های نزدیک به مرگ

مودی (1975, 1977, 1988) ، مورس(1990) و رینگ (1980, 1985)  از پژوهشگران تجربه‌‌های نزدیک به مرگ اظهار می‌دارند که این تجربه‌ معطوف به یک وضعیت آگاهی منفصل از کالبد فیزیکی است  که در لحظه مرگ حادث می‌شود. محققان، مجموعه‌ای از صدها توصیف پدیداری اشخاص از تجربه نزدیک به مرگ و اطلاعات آماری ناظر به وقوع مراحل و ویژگی‌های مرتبط با این تجربه‌ها را در اختیار دارند. مشابهت گزارش‌های تجربه‌های نزدیک به مرگ مؤید این نظریه است که این تجربه‌ها ناشی از توهم و اختلالات روانی نیست. افراد، فارغ از سن، نژاد، دین یا ملیتشان، تجربه‌های مشابهی از رویداد نزدیک به مرگ گزارش داده‌اند. محققان در این زمینه، روش تحلیل آماری «چی- ‌دو[41]» را برای تصمیم‌گیری در باب تصادفی بودن تشابه رویدادهای گزارش شده توسط افراد در خلال تجربه نزدیک به مرگ و یا پیش‌بینی‌پذیری عناصر این تجربه‌ها به کار بسته‌اند. (Morse, 1990, Ring, 1980, 1985) روش «چی- ‌دو» یک روش آزمون آماری غیر پارامتری است که به منظور تعیین معناداری آماری تفاوت موجود میان فراوانی نتایج گزارش شده با فراوانی پیش‌بینی شده برای این نتایج، مورد استفاده قرار می‌گیرد. به عبارت دیگر [این روش در پی آن است که] آیا رویدادهای گزارش شده در تجربه‌های نزدیک به مرگ به صورت تصادفی اتفاق افتاده است یا آنکه این رویدادها قابل پیش‌بینی هستند. (Borg & Gall, 1989) معناداری آماری پژوهش‌های نزدیک به مرگ مؤید این معناست که شباهت موجود در گزارش‌های افرادی که تجربه‌های نزدیک به مرگ داشته‌اند، ناشی از یک تصادف نیست بلکه این شباهت‌ها پدیداری‌های ثابت و همسان صاحبان این تجربه‌ها هستند. (Morse, 1990; Ring, 1980, 1985, Rodabough, 1985; Sabom & Kreutziger, 1977)

برخی از الهی‌دانان، پزشکان و روان‌شناسان باور ندارند که تجربیات نزدیک به مرگ، تجربیاتی نامتعارف هستند. بنا به گفته مودی(1988)، پاره‌ای از نظرپردازانِ[حوزه] الهیات، پزشکی و روان‌شناسی تلاش می‌کنند تا تجربه‌های نزدیک به مرگ را به عنوان پدیده‌ای فیزیکی یا روانی که اغلب به وسیله مغز و در پی ناکارآمدی‌های زیستی ـ عصبی وابسته به جریان مرگ به وجود می‌آید، تبیین ‌نمایند.

پژوهشگرانی نظیر ساگان[42](1979) و سیگل[43](1981) تلاش می‌کنند تا با این اظهار نظر که تجربه نزدیک به مرگ، نتیجه واکنش‌های شیمیایی درون مغز در طی جریان مرگ است، [ماوراء‌الطبیعی بودن] این تجربه را بی‌اساس جلوه دهند. آنها مدعی‌اند که به محض رو به زوال نهادن چشم‌ها در پی مرگ، نور تابناکی که در طی تجربه نزدیک به مرگ مشاهده و گزارش می‌شود، توسط چشم‌ها پدید می‌آید. اعتقاد [این پژوهشگران] بر آن است که پدیده تونل و احساس حضور خارج از کالبد، معلول عکس‌العمل‌های شیمیایی درون بدن در طی فرایند مرگ است. (Moody, 1988, p.178)  بنا به گفته رونالد سیگل (1981): «توصیفات ارائه شده توسط افرادی که مرگ را درک کرده‌اند، واقعاً با توصیفات کسانی که توهمات، تحریک دارویی یا غیر دارویی را تجربه کرده‌اند، یکسان است.» (p. 65)کارل ساگان(1979) اظهار می‌کند که برخی تجربه‌های نزدیک به مرگ را می‌توان «به یک نقص اتصالی در سیستم عصبی[44] انسانی مربوط دانست که همیشه تحت شرایط معین، به همان توهّم تصویر عِلوی تجربة خارج از کالبد منجر می‌شود.» (p. 47)بنا به گفته مودی(1988) و مورس(1990)، برخی پژوهشگران تلاش می‌کنند تا تجربه‌های نزدیک به مرگ را تحت عنوان نارسایی ذهن در برابر ترس از مرگ تبیین نمایند که در پی آن، ذهن به منظور کنترل ترس از مرگ، به خلق صور ذهنی امیدوارکننده[45] از حیات پس از مرگ می‌پردازد.

بسیاری از محققانِ تجربه‌های نزدیک به مرگ، سه دسته از گزارش‌های متقنی که به کراّت گزارش شده‌اند را مایه اعتبار نظریه‌های فراشخصیتی می‌دانند که در آنها تجربه‌های نزدیک به مرگ، مبیّن یک وضعیت دیگرگون آگاهیِ فارغ از قلمرو فیزیکی یا ذهنی وجود انسانی است که تأثیری عمیق بر زندگی فرد صاحب تجربه دارد. براین اساس، این گزارش‌ها در استشهاد به منظور پاسخ به نظریه‌هایی که تلاش می‌کنند تا تجربه‌های نزدیک به مرگ را به عنوان پدیده‌هایی فراشخصیتی بی‌اعتبار سازند، تعیین کننده هستند. این سه مؤلفة گزارش شده عبارتند از:

1.         گزارش‌های متقن خارج از کالبد افرادی که احساس می‌کنند در طی تجربه نزدیک به مرگ، از کالبد فیزکی‌شان جدا شده و می‌توانند کالبد و پیرامون خود را از [منظر] یک موقعیت مجزا نظاره کنند.

2.         گزارش‌های متقن تجربه‌های نزدیک به مرگ کودکان که مشابه تجربه‌های گزارش شده توسط بزرگسالان است.

3.         تغییرات نگرشی و شخصیتی صاحبان تجربه‌های نزدیک به مرگ پس از این تجربه. (Moody, 1988; Morse, 1990; Ring, 1980, 1985)

بحث فوق در باب تجربه‌‌های خارج از کالبد، تجربه‌های نزدیک به مرگ کودکان و تغییرات نگرشی و شخصیتی صاحبان تجربه‌های نزدیک به مرگ، مبیّن دلایلی است مبنی بر اینکه چرا نظریه‌های فروکاهشی یا بطلان‌گرا[46] دراین‌باره نامعقول‌اند.

 

تجربه‌های حضور خارج از کالبد

در خلال تجربه خارج از کالبد، تجربه‌گران گزارش می‌دهند که کالبد فیزیکی‌شان را ترک می‌کنند و از منظری مجزا و رها، بدنشان و سایر امور را به نظاره می‌نشینند. به محض حصول بهبودی [جسمی] از تجربه‌ نزدیک به مرگ، بسیاری از تجربه‌گران جزئیات عملیات پزشکی انجام شده بر روی آنان را (بدون اینکه از پیش دراین باره تخصصی داشته باشند) به خاطر می‌آورند. برخی از تجربه‌کنندگان گزارش می‌دهند که به محل‌هایی غیر از محلی که به اشتباه تصور شده است آنان در آنجا مرده‌اند، نقل مکان می‌کنند. کسانی که تجربه حضور خارج از کالبد را از سرگذرانده‌اند، پس از این واقعه قادرند اشیائی را که در خلال این تجربه مشاهده کرده‌اند، توضیح دهند و این در حالی است که هیچ تبیین منطقی برای منشأ این دانایی وجود ندارد. (Eadie, 1992; Moody, 1988; Morse, 1990; Ring, 1980, 1985; Ritchie, 1978; Zaleski, 1987)  نمونة این تجربه، داستانی است که یک خانم بسیار نزدیک‌بین آن را نقل کرده است. او بیان می‌کند که در خلال تجربه حضور خارج از کالبدش، در ابتدا به اشتباه تصور کرده است که بر روی تخت عمل[جراحی] است و دستگاه بیهوشی در پشت سرش قرار گرفته است. او پس از این متوجه شد که از کالبدش جدا شده است و بدون مشکل [ناشی از نزدیک‌بینی] قادر است [حتی] شماره شناسایی تجهیزات روی دستگاه بیهوشی را مشاهده کند. این شماره‌ها خارج از زاویه دید عادی او و در پشت سر او قرار داشت. او سپس در بالای اتاق شناور شد و ملاحظه کرد که روی وسیله روشنایی [نصب شده در سقف اتاق] کثیف است. این خانم پس از حصول بهبودی ناشی از تجربه نزدیک به مرگ، دوباره به آن اتاق عمل بازگشت و توانست صحت شماره‌هایی که بر روی دستگاه [بیهوشی] مشاهده کرده بود و نیز آلودگی روی وسیله روشنایی را معلوم کند.  (Ring, 1985, p. 42-43) این تجربه مؤید این باور است که تجربه‌های نزدیک به مرگ، متضمن جدایی روح از کالبد فیزیکی است.

مطالعه پدیده خروج از کالبد در باور کسانی که تلاش دارند تا نظریه فراشخصیتی بودن تجربه‌های نزدیک به مرگ (فراروی این تجربیات از ساحت فیزیکی و ذهنی آگاهی انسان) را بی‌اساس جلوه دهند، رخنه می‌افکند. دانش حاصل از این مطالعه مبیّن آن است که در اغلب موارد، یافته‌های تجربه‌گر در خلال تجربه خروج از کالبد، نمی‌توانسته است از هیچ راهی جز از طریق یک آگاهی منقطع از کالبد فیزیکی قابل حصول باشد. (Moody, 1988; Morse, 1990; Ring, 1980, 1985) توانایی تجربه‌گران در توضیح اشیاء و رویدادهایی که آنان هیچ دانش پیشینی در قبال آنها نداشته‌اند، صحت اینکه تجربه خروج از کالبد، یک رویداد فراشخصیتی و نه یک واکنش روانی در برابر مرگ است را مدنظر قرار می‌دهد.

 

کودکان و تجربه‌های نزدیک به مرگ

کودکان [نیز] گزارش داده‌اند که تجربیات نزدیک به مرگ داشته‌اند. گزارش‌های آنان شبیه تجربه‌های نزدیک به مرگ بزرگسالان است اگرچه آنان فرصتی نداشته‌اند تا همانند بزرگسالان، فرهنگ اجتماعی ـ دینی اعتقادات مربوط به مرگ را پذیرا شوند یا ترس از مرگ را به واسطة رشد روانی خود صورت بندند. گزارش‌های ناظر به تجربیات نزدیک به مرگ کودکان [همانند بزرگسالان] شامل تجربه خارج از کالبد، عبور از تونل و مواجهه با صور روحانی است. مسألة جالب توجه، گزارش‌های ملاقات کودکان با موجودات روحانی‌ای است که بعدها کودکان آنها را به عنوان خویشاوندان مرحوم خود (که پیش از تجربه نزدیک به مرگ، امکان شناخت آنها برای کودک وجود نداشته است) شناسایی کرده‌اند. (Moody, 1975, 1988, Morse, 1990)

بررسی تجربه‌های نزدیک به مرگ کودکان مبیّن غیر محتمل بودن این تئوری بطلان‌گرا است که[بیان می‌کند:] این تجربیات ناشی از دفاع روانی ذهن در برابر مرگ است. کودکانی که فرصتی نداشته‌اند تا درباره مرگ خود چیزی بیاموزند، معمولا [به واسطه این عدم آشنایی] ترسی از مرگ ندارند. بنا به تصریح فرانک[47] و آنتونی[48](1982) کودکان، مادامی که در سنین 5 تا 7 سالگی قرار دارند، مرگ را پدیده‌ای برگشت‌پذیر می‌پندارند و عموماً ترسی از آن ندارند. از این‌رو آنها نیازی ندارند تا به خاطر غلبه بر ترس از مرگ به خلق تجربه‌‌های زندگی پس از مرگ (شبیه آنچه در تجربیات نزدیک به مرگ تجربه می‌شود) بپردازند. (Moody, 1988; Morse, 1990) علاوه بر این، متعاقب تجربه‌های نزدیک به مرگ، کودکان نیز به نحو مشابه در اثرات پسینی این تجربه‌ با تجربه‌کنندگان بزرگسال سهیم‌اند؛ آنان در پی داشتن یک احساس رضایت[49] و جهت‌یابی[50] در زندگی خود، رشد می‌یابند و هنگامی که به بلوغ می‌رسند، اظهار ترس از مرگ نمی‌کنند. (Morse, 1990)

 

تغییرات نگرشی و شخصیتی پس از تجربه‌های نزدیک به مرگ

بنا به گفته ویلسون (1987)، اهمیت واقعی تجربه نزدیک به مرگ، در تأثیرات پسینی آن بر روی زندگی تجربه‌گر است. تأثیرات پسینیِ روانی و معنوی معمول در یک تجربه نزدیک به مرگ، شامل تغییر در شخصیت و ارزش‌ها و دیگرگونی نگرشی در قبال دین و مرگ است. [دراین میان] یک حس متعالی قدرشناسی از زندگی به ویژه در قبال جهان طبیعت و سایر افراد وجود دارد. کسی که تجربه نزدیک به مرگ را از سر گذرانده، به یک احساس آگاهی از آنچه که در زندگی برای او مهم است، دست می‌یابد و تلاش می‌کند تا مطابق فهم خود از آنچه معنادار است، زندگی کند. گزارش‌های متقن ناظر به تأثیرات پسینی تجربه‌های نزدیک به مرگ، عبارتند از: فقدان ترس از مرگ، [بروز] نگرشی در قبال عشق نامشروط و خدمت به دیگران و میل به جستجوی دانش. (Kalish, 1981, Moody, 1977, 1988; Peay, 1991; Ring, 1980)

بنا به گفته رینگ(1985) بسیاری از تجربه‌های نزدیک به مرگ در ارتباط با بیداری معنوی فرد تجربه‌گر، به عنوان یک کاتالیزور عمل می‌کند: آنچه قابل توجه است...، شکل خاص ادراک این تکامل معنوی در بسیاری از تجربه‌گران است؛ به این معنی که ممکن است اهمیت واقعی تجربه نزدیک به مرگ در اینجا، واقعاً این نباشد که به همان اندازه که نوعی از پیشرفت‌ معنوی، رشد معنوی را ارتقا می‌بخشد، تجربه نزدیک به مرگ نیز به همین اندازه موجب ارتقای رشد معنوی می‌شود. (p. 144) [بلکه] به نظر می‌رسد که این بیداری [معنوی]، تجربه‌گر را به سوی چیزی که رینگ (1985) آن را یک «گرایش معنوی جهان شمول[51]» می‌نامد، به پیش می‌برد.(p.145) رینگ، تعریف گرایش معنوی جهان شمول را مشمول موارد زیر می‌داند:

1.         گرایشی به اینکه فرد، خود را فی‌نفسه به عنوان یک فرد معنوی و نه یک فرد مذهبی توصیف نماید.

2.         یک احساس نزدیکی درونی به خداوند.

3.         عدم پافشاری بر جنبه‌های رسمی پرستش و حیات دینی.

4.         اعتقادی راسخ مبنی بر وجود زندگی پس از مرگ، قطع نظر از باور مذهبی [ناظر به این اعتقاد].

5.         گشادگی در برابر [پذیرش] آموزة تناسخ (و یک موافقت عمومی در قبال ادیان شرق).

6.         اعتقاد به وحدت ذاتی مضمر در همه ادیان.

7.         تمایل به یک دین جهانیِ در بر دارندة همه بشریت. (p. 146)

تأثیرات مثبت دراز مدتی که تجربه نزدیک به مرگ بر روی زندگی فرد تجربه‌گر دارد، شاهدی است در تأیید یک برهان معقول دالّ بر ماهیت فراشخصیتی تجربه نزدیک به مرگ. این جنبه از تجربه نزدیک به مرگ در نظریه‌های فروکاهشی که پیشتر در این نوشته آنها را مرور کردیم، مورد توجه قرار نگرفته بود. ژرفای تأثیرات پسینی یک تجربه نزدیک به مرگ بر روی زندگی فرد تجربه‌گر، از طریق روش‌های داروشناختی[52] و روان‌شناسانه قابل دستیابی نبوده است. بخش عمدة ماهیت حسی تجربه نزدیک به مرگ می‌تواند از طریق مواد مخدر یا توهمات [ناشی از موارد توهم‌زا] ایجاد شود اما به نظر نمی‌رسد که ایجاد تغییرات مثبت در شخصیت و نگرش فرد، قابلیت بازآفرینی عینی داشته باشد. (Moody, 1988; Morse, 1990; Ring, 1985) رینگ(1980) بیان می‌کند که این تأثیرات پسینی ظاهراً در مابقی زندگی این‌جهانی[53] فرد، همراه او باقی می‌ماند.

نگارنده در بخش نخست این مقاله، برخی از پژوهش‌های جدید ناظر به تجربه نزدیک به مرگ و پاره‌ای براهین بر ضد معقولیت نظریه‌های فروکاهشی و مؤید وجاهت نظریه‌های فراشخصیتی ناظر به تبیین تجربه‌های نزدیک به مرگ را از نظر گذراند. در بخش بعدی این مقاله، باورهای دینی مرتبط با مرگ، زندگی پس از آن و تجربه‌های نزدیک به مرگ مورد بحث و گفتگو قرار خواهد گرفت. این بحث و گفتگو، تفسیری راجع به شباهت‌های موجود میان باورهای گونه‌گون دینی و تجربیات مربوط به مرگ و نیز شباهت‌های موجود میان تفاسیر دینی تجربه‌های نزدیک به مرگ به دست خواهد داد.

 

باورهای دینی مرتبط با مرگ، حیات پس از آن و تجربه‌های نزدیک به مرگ

نظرسنجی‌ها و مطالعات، مؤید این فرضیه است که اغلب مردم برآنند که مرگ، پایان موجودیت یک فرد نیست بلکه انتقالی است از یک زندگی به زندگی دیگر. (Gallup & Castelli, 1989; Kellehear & Irwin, 1990; Klenow & Bolin, 1989)  ادیان مختلف، ساختارهای اعتقادی‌ای به دست داده‌اند که تأمین‌کننده نیازهای دینی و اجتماعی دینداران است. آیین‌ها و متون مقدس ، مؤید تفاسیر دینی مختلف معطوف به چیستی مرگ و کیفیت حیات پس از آن است. اما به رغم اختلافات موجود میان باورهای دینی، مشابهت‌هایی[نیز] میان گروه‌های مختلف دینی درباره باورهای ناظر به حیات پس از مرگ وجود دارد. یکی از این مشابهت‌ها در میان گروه‌های دینی، اعتقاد به [وجود] یک زندگی، پس از مرگ فیزیکی است. یکی دیگر از این مشابهت‌ها، وجود تصاویر دو قطبی از زندگی پس از مرگ است؛ مأوای راست‌کرداران، بهشت یا فردوس[54] است و جایگاه گناهکاران، دوزخ. (Grof & Grof, 1980, p. 13)  این تصاویر متقابل، از سوی بسیاری از واجدان تجربه‌های نزدیک به مرگ نیز مورد تأیید قرار گرفته است.

بنا به گفته هیک (1980) ، باور به جاودانگی روح، برای قرن‌ها در اغلب ادیان وجود داشته است. این اعتقاد که حیاتی پس از مرگ وجود دارد، یکی از دیرینه‌ترین مفاهیم تاریخ بشر است. (DeSpelder & Strickland, 1983)  اثبات جاودانگی روح انسانی، آرمان بسیاری از فیلسوفان، الهی‌دانان و دانشمندان بوده است. فِرِد[55] (1961) اظهار می‌کند که مرگ ما حقیقتاً غیرقابل تصور است و هر زمان که می‌کوشیم تا آن را به تصویر درآوریم، می‌توانیم دریابیم که ما واقعاً به عنوان یک ناظر باقی می‌مانیم. از این‌رو، مکتب روان‌کاوی می‌تواند به اثبات اینکه ذاتاً هیچ کس مرگ خود را باور ندارد ، مبادرت ورزد؛ به تعبیر دیگر، هر یک از ما در ضمیر ناخودآگاهمان به نامیرایی خود ایمان داریم. (p. 154)  بسیاری از باورهای ناظر به حیات پس از مرگ مربوط به انتقالی غیر جسمانی به یک جهان معنوی بی‌تنش، همراه مواجهه با سایر مردگان و احیاناً شخصیت‌های مذهبی است. [دراین میان] ممکن است متعاقب دوره قضاوت یا ارزیابی شخصی، بر اساس آخرین وضعیت روح شخص، یک قضاوت یا حسابرسی درباره زندگی فرد[نیز] وجود داشته باشد.

تجربه‌های نزدیک به مرگ و گزارش‌هایی که متضمن یک آگاهی از حیات پس از مرگ است، توسط بوداییان، هندوها، مسلمانان، یهودیان، مسیحیان، مورمون‌ها و پیروان سایر ادیان مورد تصریح قرار گرفته است. لاادری‌گرایان و ملحدان نیز به رغم آنکه تمایل ندارند به هیچ چیز فراتر از خویشتنِ جسمانی[56] و حیات این جهانی باور داشته باشند، تجربه‌های نزدیک به مرگ را گزارش داده‌اند. آنچه در ادامه می‌آید، خلاصه‌ای از تفاسیر معطوف به باورهای ناظر به مرگ، حیات پس از آن و تجربه‌های نزدیک به مرگ، در قالب این چارچوب‌های دینی و ضددینی[57] است.

 

لاادری‌گرایان و ملحدان

لا ادری‌گرایان تصور می‌کنند که علم به وجود خدا یا حیات پس از مرگ امکان‌پذیر نیست. ملحدان معتقدند که خدا و زندگی پس از مرگ وجود ندارد و مرگ، پایان موجودیت هر فرد است.

لاادری‌گرایان و ملحدان گزارش داده‌اند که تجربه‌های نزدیک به مرگ داشته‌اند. این تجربه‌ها مشابه گزارش‌های افرادی است که پیش از تجربه‌های نزدیک به مرگشان مدعی داشتن یک باور معنوی بوده‌اند. (Moody, 1977; Rawlings, 1978; Ring, 1985) لاادری‌گرایان و ملحدان بیان می‌کنند که به یک وضعیت دیگرگون آگاهی دست یافته‌اند که در طی آن، برخی یا همه ویژگی‌های منسوب  به «مودی» درباره یک تجربه نزدیک به مرگ را از سر گذرانده‌اند. اغلب لاادری‌گرایان و ملحدان، تجربه‌های نزدیک به مرگ خود را به مثابه یک نگاه اجمالی به حیات پس از مرگ تفسیر می‌کنند. (Rawlings,1978; Ring, 1985) این افراد پیش از تجربه نزدیک به مرگ، اعتقادی به حیات پس از مرگ نداشته‌اند. [اما] در پی تجربه‌ نزدیک به مرگ، اغلب این تجربه‌گران، سرانجام به سوی یک زندگی هدایت‌یافته و معنوی‌تر همراه با یک باور نوپدید در باب حیات پس از مرگ تغییر رویه می‌دهند. (Rawlings, 1978; Ring, 1985, p. 151)  موریس راولینگز[58] گزارش داده است است که در پژوهش خود، هیچ یک از لاادری گرایان و ملحدان را سراغ ندارد که پس از از سرگذراندن یک تجربه نزدیک مرگ، در باب عدم وجود خدا و حیات پس از مرگ و اینکه هیچ چیز ورای موجودیت مادی وجود ندارد، بر موضع پیشین خود باقی مانده باشد.

 

هندوییزم و بودیزم

بوداییان معتقدند که به مجرد مرگ، تولدی دوباره در یک زندگی دیگر وجود دارد. مرگ [در این آیین] به عنوان یک امر اجتناب‌ناپذیر پذیرفته شده است و ترسی از آن وجود ندارد. اعمال یک بودایی در این زندگی، تعیّن‌بخش سطح تولد دوبارة او[در زندگی بعد] خواهد بود. کارما جبری است که مخلوق اعمال فرد یا نتایج آنها است. کارمای نیک که به واسطة کردار مشفقانه در این زندگی به دست می‌آید، به یک موجودیت برتر در زندگی آتی می‌انجامد. دستیابی به نیروانه موقوف ادراک گوهر حقیقت[59] است. این امر می‌بایست از رهگذر تجربه ساحت دیگر آگاهی انسانی حاصل آید. (Klein, 1991, p. 103)

مطابق کیهان‌شناسی بودایی، در امتداد هشت جهنم سوزان و زمهریری، بهشت‌های بی‌شماری به نحو طبقه‌بندی شده ترتیب یافته است. روح فرد مبتنی بر کارمایی که در زندگی پیشین خود رقم زده، مادامی که در یک زندگی دیگر تولدی دوباره نیافته‌، در یکی از این قلمروها قرار دارد. این چرخه تا آن هنگام که اشراق نیروانه حاصل آید، ادامه می‌یابد. (Klein, 1991)

بنا به گفته سوامی آدیسواراناندا[60] (1991) ، در آیین هندو، مرگ به عنوان وقفه‌ای در [جریان] رویدادهای مستمر زندگی تلقی می‌شود و موجبات بروز یک تغییر در قالبی که روح در آن مأوا گزیده را فراهم می‌آورد. هندوها معتقدند که حیات پس از مرگ، مبتنی بر کارمایی که برساختة زندگی [فعلی] است، نوعی گذر زمان در یک بهشت یا جهنم است. قضاوت درباره زندگی یک فرد براساس کارمایی که وی در زندگی‌های گذشته خود پدید آورده، ابتنا می‌یابد. تولد دوباره روح در زندگی آتی از طریق حلول روح و به واسطه کارمای صورت‌بندی‌شده و تفکراتی که فرد در زندگی فعلی از سرگذرانده، رقم می‌خورد. جستجوی فرد برای شادکامی ابدی و جاودانگی، موجبات تولد درباره روح در قالب کالبدهای مختلف را فراهم می‌آورد و این روند تا آن هنگام ادامه دارد که روح دریابد: شادکامی و جاودانگی، ناشی از تحقق آرزوها نیست بلکه این دو هنگامی  حاصل می‌آید که همه آرزوها و نیازها دیگر مهم نباشند. (Adiswarananda, 1991; Elbâ, 1906) مطابق نظر برخی از هندوها، ایمان‌های دینی مختلف، « صرفاً راه‌های گوناگونی برای دستیابی به همان هدف یگانگی با خداوند به عنوان حقیقت غایی» هستند. (Johnson & McGee, 1991)

گزارش‌هایی از تجربه‌های نزدیک به مرگ بوداییان چین وجود دارد. (Kellehear, Heaven, Gao, 1990) بکِر[61](1981) اظهار نموده است که دلیل بخشی از توسعه‌ بودیسم سرزمین پاک[62] در چین، چه بسا تجربه‌های نزدیک به مرگ بوده باشد. گزارش یک هندو از تجربه نزدیک به مرگ، مبیّن آن است که تجربه‌گر در بهشتی که بر پشت یک گاو قرار داشته وارد شده است. (Ferris, 1991)

بنا به تصریح مارو[63](1992)، «هندیان شرق [هندوها] گاهی اوقات بهشت را به مثابه یک نظام دیوان‌سالاری عظیم تلقی می‌کنند و بارها گزارش کرده‌اند که به خاطر اشتباهات اداری از آنجا بازگردانده شده‌اند.» و این در حالی است که تجربه‌گران ژاپنی، رؤیت تصاویر نمادین نظیر رودخانه‌های تاریک و طولانی و گل‌های زیبا را گزارش می‌کنند. (p. 57) در خلال تجربه نزدیک به مرگ، تجربه‌گران بودایی از مشاهده شخصیت‌های بودایی و هندوها از رؤیت کریشنا سخن می‌گویند. (Rawlings, 1978; Ring, 1980; Talbot, 1991)  تفاوت میان تجربه‌های نزدیک به مرگ بوداییان و هندوها، عموماً معطوف به موقعیت حیات پس از مرگ و شخصیت‌هایی است که تجربه‌گر، مواجهه با آنها را گزارش نموده است.

تجربه‌گران بودایی و هندو ممکن است تفاسیر مختلفی از تجربه‌های خاص خودشان ارائه دهند، اما این تجربه‌ها با سایر مراحل، ویژگی‌ها، اقسام و انواعی که صاحبان تجربه‌های نزدیک به مرگ در سایر فرهنگ‌ها و ادیان گزارش نموده‌اند، سازگار است. برخی از بوداییان و هندوها، تجربه های نزدیک به مرگ را به مثابه ارائه چشم‌اندازهایی از حیات پس از مرگ تفسیر می‌کنند که مشابه چشم‌اندازهای منسوب به برخی از تجربه‌های دینی شرقی است در باب مرگ و حیات پس از آن است. بکر(1984)  بیان می‌کند که «شهودات مکاشفه‌ای و احتضاری[64] [یک] بودایی ژاپن باستان، دقیقا نظیر شهودات نزدیک به مرگ و احتضاری [یک] آمریکایی مدرن است.» (p. 51)کتاب مردم تبت درباره مرگ[65] (1973)، به شرح و توضیح «باردو[66]» به عنوان سه مرحله حالت برزخی بدون کالبد [که] متعاقب مرگ [برای فرد درگذشته آشکار می‌شود] می‌پردازد. در نخستین مرحله، فرد مرده «نور شفاف خیره کنندة ناشی از حقیقتی ناب» را مشاهده می‌کند. در دومین مرحله، وی با یک سلسله از «خدایان» مواجهه می‌یابد. در سومین مرحله، فرد مرده مبتنی بر اعمال گذشتة خود، توسط «دارما راجا[67]، پادشاه و قاضی مردگان» مورد قضاوت قرار می‌گیرد. (Grof & Grof, 1980)  این مراحل، مضموناً مشابه دیگر تجربه‌های نزدیک به مرگ گزارش شده در سایر ادیان و فرهنگ‌ها است. این مشابهت‌ها شامل طی سطوحی نظیر عبور از طریق یک تونل، مشاهدات ناظر به نور ناب، ملاقات با موجودات مجرد، توان تجسمات عِلوی یا تجربه خروج از کالبد و قضاوت درباره زندگی فرد است. (Becker, 1985)

 

اسلام

مرگ در باور اسلامی عبارت است از انقطاع حیات بیولوژیکی و سکنی گزیدن روح در قبر تا روز قیامت. برخی از مسلمانان بر این باورند که ارواح نیکوکار [در فاصله میان مرگ و روز قیامت] جلواتی از خداوند[68] و ارواح شریر، دوزخی را که در انتظار آنان است، مشاهده می‌کنند. مسلمانان معتقدند که  در فاصله میان مرگ تا روز جزا، روح در وضعیت «خوابی عمیق[69]» به سر می‌برد و تنها به رؤیت جلوه‌هایی از ابدیت که [مشاهده آنها برای او] میسر است، بار می‌یابد. (Galloway, 1991; Johnson & McGee, 1991)

ایمان به زندگی پس از مرگ ـ صرف نظر از انواع باورهای دینی ـ مبتنی بر اعتقاد به یگانگی خداوند و باور به روز جزا و رستاخیز است. در آن روز، روح به واسطه اعمالی که در زندگی انجام داده است مورد قضاوت قرار می‌گیرد و بر این اساس، یا اجازه ورود به بهشت و درک حضور خداوند به او داده می‌شود یا برای مدتی به دوزخ افکنده می‌شود تا طهارت یابد و یا آنکه به مجازات خلود در آتش محکوم می‌شود. اغلب مسلمانان بر این باورند که هیچ مسلمانی جز پس از طی دوره‌ای از پالایش، به بهشت نائل نمی‌شود. (Johnson & McGee, 1991; Smith, J. 1991)

مسلمانان [نیز] گزارش داده‌اند که تجربه‌های نزدیک به مرگ داشته اند. (Flynn, 1986; Rawlings, 1978)   این افراد ، رؤیت و ملاقات با ارواحی مشخص را گزارش داده‌اند.(Flynn, 1986; Rawlings, 1978) این امر، حاکی از انطباق میان یک نص اسلامی (که بیان می‌کند: ارواح مؤمنان در بهشت به تازه واردان خوش آمد می‌گویند) و گزارش‌هایی است که در آنها افرادی مشاهده شده‌اند که در انتظار تازه درگذشتگان بوده‌اند.(Holck, 1980; Moody, 1975, 1977; Morse, 1990; Ring, 1985) در تجربه‌های نزدیک به مرگ مسلمانان، وجود نور، حاکی از «الله» است، در حالی‌که در ادیان دیگر نور ممکن است تحت عنوان خداوند(God) شناخته شود. (Ring, 1985)

برخی از مسلمانان تجربه نزدیک به مرگ را به دلیل شباهت این تجربه با مشاهدات دینی [حضرت] محمد[ص] و انتظار آنان از مواجه با حیات پس از مرگ، تحت عنوان نگاه اجمالی محتملی به زندگی پس از مرگ تفسیر می‌کنند. (Ring, 1985; Zaleski, 1987) یک اسطورة اسلامی[70]، «معراج شبانه» [حضرت] محمد[ص] را تجربة گذر او از قلمروهای حیات پس از مرگ می‌داند که در آنجا وی با ارواح درگذشتگان مواجهه یافت، بهشت و دوزخ را مشاهده نمود و با خداوند نجوا کرد. (Couliano, 1991; Grof & Grof, 1980, Zaleski, 1987)

 

یهودیت

دین یهود، به جای توجه به حیات پس از مرگ، عموماً معطوف به زندگی این جهانی است. اگرچه یهودیت تأیید می‌کند که حیات روح به هنگام مرگ جسم پایان نمی‌پذیرد، اما این پاسخ یهودیت، عطف توجه به یک زندگی معنادار است و نه تأمل بر روی حیات پس از مرگ. بنا به تصریح البا[71](1906)، کتاب مقدس یهودیان بیان می‌کند که اعمال صورت‌بسته در زندگی فعلی، موجبات پاسداشت فرد نیکوکار و توبیخ شخص گناهکار را فراهم خواهد آورد. این مطلب خاصّتاً مفهوم حیات پس از مرگ را مورد عنایت قرار نمی‌دهد. اگرچه کتاب مقدس یهود، صریحاً [مفهوم] جاودانگی را مطمح نظر قرار نمی‌دهد اما یهودیت سنتی بر آن است که جاودانگی، متعاقب داوری خداوند درباره ارزش زندگی انسان‌ها، معاد جسم و روح را موجب خواهد شد. یهودیت اصلاح شده[72] معتقد است که معاد صرفاً شامل روح است [و نه جسم]. یهودیان معتقدند که زندگی و مرگ آنان تنها یک بار اتفاق می‌افتد.(Ponn, 1991)

از آنجا که هیچ بحثی در باب حیات پس از مرگ در کتاب مقدس یهود وجود ندارد، هیچ عقیدة دینی رسمی مربوط به این موضوع [نیز] در یهودیت وجود ندارد. اما بنا به گفته پان[73](1991)، بسیاری از یهودیان معتقدند که ارواح انسانی در حضور خداوند مسئول انجام کارهایی خواهند بود که در زندگی فعلی انجام شده است. بسیاری از یهودیان معتقدند که پس از مرگ به اعضای خانواده خود در بهشت باز خواهند پیوست. باور آنان در رابطه با ماهیت محبت خداوند، منافی یک مجازات آزارگرانه در جهنم است. ورود به بهشت از رهگذر حیات پرهیزگارانه و اصلاح مسیر زندگی[74] صورت می‌بندد. بهشت، جایگاهی تلقی می‌شود که در آن اضطراب و رنج پایان می‌یابد.(Galloway, 1991; Johnson & McGee, 1991)

تجربه‌های نزدیک به مرگ متعددی از جانب مؤمنان یهودی گزارش شده است. باربارا هریس[75] یک پزشک یهودی، بیان می‌‌کند که از سال1975 تاکنون، چندین مورد [گزارش از] تجربه نزدیک به مرگ داشته است. کتاب هریس و باسکوم با عنوان «چرخش کامل ـ تجربه نزدیک به مرگ و ماوراء[76]»، روایتی از تجربه‌های نزدیک به مرگ هریس است. یهودیانی که تجربه نزدیک به مرگ داشته‌اند، مشاهدات و تجربیاتی مشابه تجربیات سایر مؤمنان و معتقدان به معنویت را بازگو نموده‌اند. این افراد بیان می‌کنند که در خلال تجربه نزدیک به مرگ، در حضور یک وجود نورانی قررا دارند و زندگی خود را مورد قضاوت قرار می‌دهند. (Harris & Bascom, 1990)  این تجربه مشابه این باور یهودی است که آنچه در زندگی اهمیت دارد، التزام به مسئولیت‌های یک زیست پربار و معنادار است. بسیاری از صاحبان تجربه‌های نزدیک به مرگ، ملاقات با اعضای [از پیش درگذشته] خانواده را گزارش می‌کنند. این گزارش‌ها با این باور یهودی که آنان پس از مرگ، به اعضای خانواده خود در بهشت بازخواهند پیوست، سازگار است. (Galloway, 1991; Johnson & McGee, 1991; Moody, 1975, 1977, 1980; Ring, 1980, 1985)

 

مسیحیت

مسیحیان جدید در باب این باور خود که مسیح پسر خداوند است و حیاتی پس از مرگ وجود دارد، متفق‌القولند. مسیحیان برآنند که به مجرد مرگ، در محضر خداوند حاضر شده و مورد قضاوت قرار می‌گیرند. بنابه گفته اسمیت(1991)، «متعاقب مرگ، حیات انسان به نحو تمام و کامل به ساحت ماوراء‌الطبیعی باز گردانده می‌شود»(p. 355) بنیادگرایان و محافظه‌کاران، کتاب مقدس(1952) را تحت‌اللفظی تفسیر می‌کنند و معتقدند که یک بهشت و جهنم مشخص وجود دارد و تنها مسیحیان به بهشت راه داده می‌شوند. مابقی انسان‌ها محکوم به جهنم‌اند. سایر مسیحیان با نظر به زبان و فرهنگ مقارن با نگارش کتاب مقدس، متن مقدس را اغلب به نحو مجازی و نمادین معنا می‌کنند. [بر این مبنا] بهشت و جهنم به مثابه «حالتی» نظیر شادی یا آرامش تلقی می‌شود و نه یک مکان معین. صرف نظر از اینکه آیا باورهای ناظر  به حیات پس از مرگ، محافظه کارانه و یا لیبرال تفسیر می‌شود، یک مسیحی معتقد است که مرگ او یک بار اتفاق می‌افتد و پس از آن، روح مورد قضاوت قرار می‌گیرد و آنگاه تا ابد در [قلمرو] حیات پس از مرگ موجودیت خواهد داشت. (Galloway, 1991; Johnson & McGee, 1991) «برای انسان‌ها مقرر شده است تا یک بار بمیرند و پس از آن داوری فرا می‌رسد» (رساله به عبرانیان: 9/27)

ظاهراً تجربه‌های نزدیک به مرگ به عنوان یک رخداد فوق طبیعی، برای مسیحیان رویدادی شناخته شده است. بکتل، چن، پیرس و واکر[77](1992) بیان می‌کنند که 98درصد روحانیونی را که مورد بررسی قرار داده‌اند، با پدیدة [تجربه] نزدیک به مرگ آشنا بودند و تقریباً نیمی از آنان در کلیسا به حضّاری که یک تجربه نزدیک به مرگ داشته‌اند، مشاوره داده‌اند. همنوا با سایر تفاسیر دینی از تجربه نزدیک به مرگ، مسیحیان نیز مواجهه با شخصیت‌های مذهبی نظیر عیسی، مریم یا فرشتگان را گزارش می‌کنند. (Flynn, 1986, Moody, 1977, 1988; Morse, 1990, Ring, 1980, 1985) تجربه‌گران [مسیحی نیز] تجربیات خروج از کالبد، ملاقات با موجودات روحانی قابل تشخیص، حرکت به سوی یک نور درخشنده و احساسی از حضور در پیشگاه انرژی عشقی نامشروط به هنگام قضاوت درباره زندگی خود را به نحو مشابه گزارش می‌کنند. (Moody, 1975, Morse, 1990)

برخی از مسیحیان، تجربه نزدیک به مرگ را به عنوان یک نیرنگ شیطانی انکار می‌کنند. آنان معتقدند که تمام تجربه نزدیک به مرگ، یک خدعه شیطان برای بازداشتن مؤمنان از تعالیم مسیحیت و سوق دادن آنها به سوی معصیت است. (Harpur, 1992) سایر مسیحیان، تجربه نزدیک به مرگ را به مثابه نگاهی اجمالی به مرتبه‌ای از حیات پس از مرگ که ممکن است پیش از قضاوت آن جهانیِ خداوند قرار داشته باشد، تفسیر می‌کنند. تجربه‌های نزدیک به مرگ و تجربه‌هایی مشابه وضعیت دیگرگون اینگونه تجربه‌ها در کتاب مقدس به ثبت رسیده است(1952) این تجربه‌ها تحت عنوان تجربه‌های شریرانه و گناه‌آلود گزارش نشده است. نویسندگان کتاب مقدس، مشاهدات ناظر به رؤیت انوار درخشنده، مرور زندگی، حضور عشق نامشروط خداوند و مشاهدة بهشت و جهنم توسط شخصیت‌هایی از کتاب مقدس که در آستانه مرگ بوده‌اند را به ثبت رسانده‌اند. (Morse, 1990; Rawlings, 1978) در نامه پولس رسول به کرنتیان(II Corinthians 12:1-10)  وی «مشاهده‌ای» را که داشته است، گزارش می‌کند. این مشاهده به مفاد یک تجربه نزدیک به مرگ شباهت دارد. این رؤیا شامل «صعود پولس به بهشت برای یک ملاقات» و «شنیدن چیزهای فوق‌العاده حیرت‌انگیزی است که توان انسان از توصیف یا به لفظ در آوردن آنها فرومی‌ماند.» صاحبان تجربه‌های نزدیک به مرگ، متفقاً  دشواری تبیین لفظی آنچه که تجربه کرده‌اند را بیان می‌کنند. تأثیر این تجربه بر روی پولس، [متضمن] یک تثبیت شخصی[78] و اعتماد به نفس در انجام وظیفه‌اش بود. (Hunter, 1985; Living Bible, 1971)

به گفته فلین[79] (1986)، برای بسیاری از تجربه‌گران، «تجربه نزدیک به مرگ، مُثبِت یگانگی و اهمیت[80] و ضرورت مسیح است، اما به نحوی جهان‌شمول که ارزش سایر سنت‌های دینی را نفی نمی‌کند یا آنها تقلیل نمی‌دهد...[این تجربه] کوته‌فکری[81] و سایر موانع را درخواهد ‌نوردید و پرتوی پرنفوذ و اثرگذار از روشنایی[82] بر گوهر حقیقت می‌افکند و بدان معناست که مسیح از آنِ همه انسان‌ها است.» (p. 80) رینگ(1985) تفسیرهای فلین را در نتیجه‌گیری‌هایش راجع به نگرش معنوی‌ جهان‌شمول تجربه‌گران پس از تجربه‌های نزدیک به مرگ مورد تأیید قرار می‌دهد. او دریافت که متعاقب یک تجربه نزدیک به مرگ، تجربه‌گر مسیحی «به نوعی جهان‌بینی دینی تمایل یافته که ممکن است دربردارندة نظرگاه سنتی مسیحی و در عین حال متعالی‌تر از آن باشد.» (p. 147)

 

آیین مورمون

مرگ در آیین مورمون، نه تنها پایان موجودیت فرد تلقی نمی‌شود بلکه سرآغاز موجودیت جدید همان شخص به شمار می‌رود. مورمون‌ها معتقدند که آنان همیشه زنده بوده‌اند و همواره به عنوان شخصی واحد، [و]  ـ نه هرگز به عنوان شخصی دیگر و یا در شکل زندگی‌ای دیگر ـ خواهند زیست. (Eyre, 1991, p. 139)  پیروان «کلیسای عیسی مسیح قدسیان جدید[83]»، از مرگ یک عزیز افسرده می‌شوند اما از این اعتقاد که به مجرد مرگ، در ادامه فرآیند پیشرفت در دانش و انتظارِ آمدن سایر اعضای خانواده، معاد کالبد فیزیکی و داوری نهایی، روح در یک جهان روحی با خداوند متحد می‌شود، تسلی می‌یابند. باور به حیات پس از مرگ، یک بخش ضروری ایمان پیروان «کلیسای قدسیان جدید» است.

در آیین مورمون تنها «فرزندان تباهی[84]» ـ مسیحیان سابقی که به کلیسا خیانت کرده‌اند ـ مستوجب مجازات ابدی‌اند. سایر افراد دست‌کم از ورود به یک بهشت کوچکتر موسوم به «ساحت مهجوری[85]» خاطر جمع‌اند؛ جایی که فرد، برای همیشه [در آنجا] جدای از خداوند به سر می‌برد. با ایمان‌ترین افراد، به «ساحت آسمانی[86]» دست می‌یابند، جایی که آنان در آنجا بی‌واسطه با خداوند نجوا می‌کنند و چه بسا نهایتاً خودشان به [یکی از] خدایان بدل شوند و جهان‌های جدیدی را با [کمک] اعقاب روحانی خود آباد سازند.[87] کلیسای مورمون، تنها کلیسایی است که واجد یک «تور ایمنی[88]» است. هر روحی که انجیل عیسی مسیح در زندگی به گوش او نخورده باشد، پیش از روز داوری، فرصتی به او در بهشت اعطا خواهد شد تا آن را بشنود و چنانچه روح، آموزه‌های انجیل را پذیرفت، از جانب خداوند به موهبت‌های مشابه [موهبت‌های سایر مسیحیان] دست خواهد یافت. (Staff, 1992, p. 74)

قضاوتی که مومون‌های واجد تجربه نزدیک به مرگ در خلا این تجربه گزارش‌ می‌کنند، اساساً یک خودْداوری است. این خودداوری مشابه[سایر] گزارش‌های ناظر به مرور زندگی و خودداوری، در تجربه‌های نزدیک به مرگ است. تجربه‌گران گزارش می‌دهند که ناظر بازبینی وسیعی از تمام زندگی خود هستند و متعاقب آن، مادامی که مستغرق در «عشق نامشروطِ» موجود نورانی هستند، اعمال خود را مورد قضاوت قرار می‌دهند. پس از این قضاوت، روح فرد، به دیگرانی که او را بیشتر دوست می‌دارند، می‌پردازد. (Eyre, 1991)همنوا با بسیاری از گروه‌های دینی، مورمون‌های واجد تجربه نزدیک به مرگ [نیز] متفقاً ملاقات با اعضای درگذشتة خانواده و حضور در پیشگاه موجود نورانی را ـ که آنان وی را خدا می نامند ـ گزارش می‌کنند. اما برخی مورمون‌های صاحب تجربه نزدیک به مرگ، دو رویداد به ظاهر متفاوت با [گزارش] تجربه‌گران غیر مورمون را [نیز] گزارش می‌کنند. آنان بیان می‌کنند که از ایشان خواسته شده است تا به هنگام بازگشت به زندگی با کمک شخصیت یا شخصیت‌هایی که در خلال تجربه‌های خود با آنان مواجهه یافته‌اند، کارهایی را در این جهان سامان دهند. آنان همچنین بیان می‌کنند که از جانب موجوداتِ «آن جهانی»[89]، آموزش‌‌های مذهبی و غیر مذهبی دریافت می‌کنند. (Lundahl, 1982)  

بنابه تصریح لاندل[90](1982)، پیروان «کلیسای عیسی مسیح قدسیان جدید»، به نسبت سرانة [جمعیتی] مذهبشان، تعداد بالایی از تجربه‌های نزدیک به مرگ را گزارش می‌کنند. این آمار بالای گزارش تجربه‌های نزدیک به مرگ، محتملا ناشی از ارزش‌های اجتماعی قدیسان جدید است که بسیار صریح‌تر از اغلب گروه‌های اجتماعی، افراد را به سهیم شدن در تجربه‌های نزدیک به مرگ خود ترغیب می‌کنند. (p.166) مورمون‌ها تجربه‌های نزدیک به مرگ را تحت عنوان بخشی از باورهای مذهبی خود و به مثابه نگاهی اجمالی به حیات پس از مرگ تفسیر می‌کنند.

 

نتیجه

در این مقاله، نگارنده آثار جدید ناظر به تجربه‌های نزدیک به مرگ و برخی از براهین معارض با معقولیت نظریه‌های فروکاهشی و موافق با معقولیت نظریه‌های فراشخصیتی مربوط به تجربه‌های نزدیک به مرگ را مورد بحث و بررسی قرار داد.

نگارنده همچنین اجمالی در باب آگاهی انسان از حیات پس از مرگ، باورهای دینی معطوف به مرگ و حیات پس از آن و تفاسیر گروه‌های مختلف دینی از تجربه‌های نزدیک به مرگ را [در این مقاله] عرضه نمود. نگارنده بر آن است که سازگاری موجود میان گزارش‌های بی‌شمار ناظر به تجربه‌های نزدیک به مرگ، فارغ از باورهای مذهبی و مشابهت موجود میان تجربه‌های نزدیک به مرگ و تجربه‌های دینی گزارش شده، برهان معقولی دال بر نظریه‌های فراشخصیتی ناظر به این تجربیات فراهم می‌آورد.

در سرتاسر تاریخ، بوداییان، هندوها، مسلمانان، یهودیان، مسیحیان و مورمون‌ها، همگی از سرگذراندن تجربه‌های نزدیک به مرگ را گزارش داده‌اند. این تجربه‌ها، شبیه برخی از مشاهدات یا سفرهای ناظر به حیات پس از مرگ است که در برخی از متون مقدس این ادیان شرح داده شده است. بسیاری معتقدند: توضیحات تجربه‌های نزدیک به مرگ از سوی پیروان این گروه‌های دینی، حاکی از یک نگاه اجمالی به حیات پس از مرگ است و ظاهرا این نگاه اجمالی با تفسیر هر گروه دینی از حیات پس از مرگ، سازگار است. اما [دراین میان] برخی از رهبران مذهبی وجود دارند که معتقدند: تجربه‌گر، هنگامی که داشتن یک تجربه نزدیک به مرگ را گزارش می‌کند، مسلّماً بدرود حیات گفته بوده و [مجددا] به زندگی بازگشته است. این رهبران دینی، چنین تجربیاتی را تحت عنوان مشاهدات پیشامرگیِ[91] ناظر به یک حالت زودگذر قبل از مرگ و دادرسی نهایی افراد تفسیر می‌کنند.

به دلیل ماهیت انفسی تجربه‌های نزدیک به مرگ، هیچ برهان قاطعی نمی‌تواند وجود داشته باشد که این تجربیات را مشاهداتی ناظر به حیات پس از مرگ به شمار آورد. اما گزارش‌های مربوط به تجربه‌های خروج از کالبد، تجربه‌های نزدیک به مرگ کودکان و تغییرات قابل توجه در زندگی صاحبان تجربه‌های نزدیک به مرگ پس از سرگذراندن این تجربه، مؤید امکان صحت این نظریه است. (Moody, 1988; Morse, 1990; Ring, 1985) به دلیل ماهیت فراشخصیتی تجربه‌های نزدیک به مرگ، گاهی اوقات بیان شده که توصیف این تجربه در قالب کلمات دشوار است. صاحبان تجربه‌های نزدیک به مرگ بیان می‌کنند که کلمات شایسته‌ای برای توصیف دقیق تجربیاتشان وجود ندارد. براین اساس، آنان این تجربه را با استفاده از کلمات، عبارات و استعاراتی تفسیر می‌کنند که انعکاس دهندة پیش‌زمینه‌ها و تجربیات مذهبی ـ فرهنگی آنان است.

تجربه‌های نزدیک به مرگِ افراد واجد اعتقادات گونه‌گون، با بسیاری از باورهای دینی مربوط به حیات پس از مرگ سازگار است و [حال آنکه] با شالودة سنت‌های مذهبی این افراد سرِ سازش ندارد. به نظر می‌رسد توصیفات اقسام «عرفانی»، «غیر شخصی» و «فراهوشیاریِ» تجربه‌های نزدیک به مرگ و دسته‌بندی «خود‌رؤیت» و «استعلایی» این تجربیات، مربوط به سطوح احساس متعالی آگاهی وابسته به برخی شعائر مذهبی است. اما تغییر جهت دادن از یک شیوة مذهبی نهادینه به سوی یک نگرش معنوی جهان‌شمول، ممکن است بر روی عادات مذهبی برخی از تجربه‌گران تأثیرگذار باشد. بسیاری از واجدان تجربه‌های نزدیک به مرگ نیز رهسپار آیینی می‌شوند که با دانش جدید‌الحصول آنان تجانس بیشتری دارد یا آنکه ترجیح می‌دهند معنویت خود را از طریق شعائر و شیوه‌های غیرمذهبی به کار بندند.

بنابه گفته رینگ (1985) بسیاری از صاحبان تجربه‌های نزدیک به مرگ تلاش دارند تا دریافت جدیدشان از معنویت را در زندگی‌ خود مداخله دهند. این امر پاره‌ای از محدودیت‌های ناشی از کوته‌نظری مذهبی را از میان برمی‌چیند. برای بسیاری از تجربه‌گران، عضویت در یک گروه مذهبی خاص، از پرداختن به یک زندگی معنوی‌تر که مبتنی بر اصول مذهبی خاصی نیست، کم اهمیت‌تر شده است. اما برخی تجربه‌گران ترجیح می‌دهند به منظور به کار بستن معنویت جدید خود، در یک دین نهادینه باقی بمانند یا در آن فعال شوند. براین اساس، اینک سعة‌صدر گروه‌های دینی در قبال افرادی که تجربه‌های نزدیک به مرگ را گزارش می‌کنند و پرهیز از محکومیت این پدیده تحت عنوان انحراف مذهبی، مهم می‌نماید.


 

فهرست منابع و مآخذ:

 

  Adiswarananda, S. (1991). Hinduism. In C. J. Johnson & M. G. McGee (Eds.), How different religions view death and afterlife (pp. 85-104). Philadelphia, PA: The Charles Press.

  Anthony, E. J. (1967). Psychiatric disorders of childhood. II: Psychoneurotic, psychophysiological, and personality disorders. In A. M. Freedman & H. I. Kaplan (Eds.), Comprehensive textbook of psychiatry. (pp.1387-1432). Baltimore: Williams & Wilkins.

  Aquinas, T. (1960). The pocket Aquinas. Bourke, V. J. (Ed.). New York: Washington Square Press.

  Atwater, P.M.H. (1992, Summer). The aftereffects of transformation. The Quest. pp. 59-63).

  Bechtel, L. J., Chen, A., Pierce, R. A., & Walker, B. A. (1992). Assessment of clergy knowledge and attitudes toward near-death experiences. Journal of Near-Death Studies. 10 (3), pp. 161-170.

  Becker, C. (1981). The centrality of near-death experiences in Chinese Pure Land Buddhism. Anabiosis - The Journal of Near-Death Studies. 1, pp. 154-170.

  Becker, C. (1984, Spring). The Pure Land revisited: Sino-Japanese meditations and near-death experiences of the next world. Anabiosis - The Journal of Near-Death. 4, pp. 51-68.

  Becker, C. (1985, Spring). Views from Tibet: Near-death Experiences and the Book of the Dead. Vital Signs. 4, pp. 2-4.

  Borg, W. R. & Gall, M. D. (1989). Educational research - 5th Edition. New York: Longman.

  Budge E. A. W. (Ed.) (1989). The book of the dead. New York: Arkana.

  Couliano, I. P. (1991). Out of this world - Otherworldly journeys from Gilgamesh to Albert Einstein. Boston, MA: Shambhala.

  DeSpelder, L. A. & Strickland, A. L. (1983). The last dance - encountering death and dying. Palo Alto, CA: Mayfield Publishing.

  Eadie, B. (1992). Embraced by the light. California: Gold Leaf Press.

  Elbâ, L. (1906). Future life in the light of ancient wisdom and modern science. Cambridge: The University Press.

  Eliade, M. & Couliano, I. P. (1991). The Eliade guide to world religions. New York: HarperCollins

  Evans-Wentz, W.Y. (1973). The Tibetan book of the dead. New York: Causeway Books.

  Eyre, R. M. (1991). The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints. In C. J. Johnson & M. G. McGee (Eds.), How different religions view death and afterlife (pp. 129-155). Philadelphia, PA: The Charles Press.

  Ferris, T. (1991, December 15). A cosmological event. New York Times. pp. 44-53.

  Flynn, C. P. (1986). After the beyond - Human transformation and the near-death experience. New Jersey: Prentice-Hall.

  Foos-Graber, A. (1989). Deathing: An intelligent alternative for the final moments of life. York Beach, ME: Nicolas-Hays

  Freud, S. (1961). Thoughts for the times on war and death. The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud - Vol XIV. Strachey, J. (Trans.) London: Hogarth Press Ltd.

  Galloway, P. (1991, May 8). Heavens, what's next? The Orlando Sentinel. pp. E-1,3).

  Gallup, G. (1982). Adventures in immortality: A look beyond the threshold of death. New York: McGraw-Hill.

  Gallup, G. & Castelli, J. (1989). The people's religion. New York: MacMillan Publishing.

  Greyson, B. (1992, January-March). Encyclopedia Britannica to include near-death experiences - Part 1. Vital Signs. p. 2, 6.

  Greyson, B. (1992, April-June). Encyclopedia Britannica to include near-death experiences - Part 2. Vital Signs. p. 4, 12.

  Greyson, B. (1992, August-September). Encyclopedia Britannica to include near-death experiences - Part 3. Vital Signs. p. 8, 15.

  Greyson, B. (1992, November-December). Encyclopedia Britannica to include near-death experiences - Part 4. Vital Signs. p. 5, 19.

  Grof, S. & Grof, C. (1980). Beyond death - The gates of consciousness. London: Thames and Hudson Ltd.

  Frank, K. (1982). Dying children. In J. Haber, A. M. Leach, S. M. Schudy, & B. F. Sideleau (Eds.), Comprehensive psychiatric nursing - 2nd Edition. (pp. 1113-1133). New York: McGraw-Hill

  Harpur, T. (1992, April 20). Passage to paradise. Maclean's. pp. 40-41.

  Harris, B. & Bascom, L. C. (1990). Full circle - The near-death experience and beyond. New York: Pocket Books

  Hick, J. H. (1980). Death and eternal life. San Francisco: Harper & Row.

  Holck, F. H. (1980). Life revisited: Parallels in death experiences. Schneidman (Ed.), E. Death: Current perspectives - 2nd edition. Chapter 42. Palo Alto, CA: Mayfield Publishing.

  Holy Bible - Revised standard version. (1952). New York: American Bible Society.

  Horacek, B.J. (1992, September/October). The darker side of near-death experiences. The Forum. pp.3, 19-20.

  Hunter, E. G. (1985, Winter). The Apostle Paul and the NDE. Vital Signs. 5. (3). pp. 15-16.

  Johnson, C. J. & McGee, M. G. (1991). How different religions view death and afterlife. Philadelphia, PA: The Charles Press.

  Jung, C. (1963). Memories, dreams, reflections. New York: Pantheon Books.

  Kalish, Richard A. (1981). Death, grief, and caring relationships. California: Brooks/Cole Publishing Co.

  Kellehear, A., Heaven P., & Gao, J. (1990, Spring). Community attitudes toward near-death experiences: A Chinese study. Journal of Near-Death Studies. 8, (3). pp. 163-173.

  Kellehear, A. & Irwin, H. (1990). Five minutes after death: A study of beliefs and expectations. Journal of Near-Death Studies. 9, (2). pp. 77-90.

  Klein, A. C. (1991). Buddhism. In C. J. Johnson & M. G. McGee (Eds.), How different religions view death and afterlife (pp. 85-104). Philadelphia, PA: The Charles Press.

  Klenow, D. J. & Bolin, R. C. (1989). Belief in an afterlife: A national survey. Omega. 20. (1). pp. 63-74.

  Krishnamurti, J. (1969). Freedom from the known. San Francisco: Harper & Row.

  Kübler-Ross, Elizabeth (1975). Death: The final stage of growth. New Jersey: Prentice-Hall, Inc.

  Kübler-Ross, E. (1991). On life after death. Berkeley, CA: Celestial Arts.

  Lajoie, D. H. & Shapiro, S. I. (1992). Definitions of transpersonal psychology: The first twenty-three years. The Journal of Transpersonal Psychology. 24. (2). pp. 79-91.

  Levine, S. (1982). Who dies? An investigation of conscious living and conscious dying. New York: Anchor Books.

  Living Bible. (1971). Wheaton, IL: Tyndale House.

  Lund, D. (1985). Death and consciousness. North Carolina: MacFarland & Co.

  Lundahl (Ed.), C. R. (1982). Near-death experiences of Mormons. A collection of near-death research readings. Chapter 10. Chicago: Nelson-Hall

  Mauro, J. (1992, July/August). Bright lights, big mystery. Psychology Today. pp. 54-57, 80-82.

  Moody, R. (1975). Life after life. New York: Bantam Books.

  Moody, R. (1977). Reflections on life after life. New York: Bantam Books.

  Moody, R. (1980). Questions - Life after death. In E.S. Schneidman (Ed.), Death: Current perspective. Palo Alto, CA: Mayfield Publishing.

  Moody, R. (1988). The light beyond. New York: Bantam Books.

  Morse, M. (1990). Closer to the light. New York: Ivy Books.

  Peay, P. (1991) Back from the grave. Utne Reader, 47, (pp,72-73).

  Plato. (1928). The Republic. New York: C. Scribner's Sons.

  Ponn, A. L. (1991). Judaism. In C. J. Johnson & M. G. McGee (Eds.), How different religions view death and afterlife (pp. 205-226). Philadelphia, PA: The Charles Press.

  Rawlings, M. (1978). Beyond death's door. Nashville, TN: Thomas Nelson

  Religious New Service. (1993, March 13). 90% of U.S. claims a religious affiliation. The Orlando Sentinel. p. C-7.

  Ring, K. (1980). Life at death: A scientific investigation of the near-death experience. New York: Coward, McCann, & Geoghegan.

  Ring, K. (1985). Heading towards Omega - In search of the meaning of the near-death experience. New York: William Morrow.

  Ritchie, G. G. & Sherrill, E. (1978). Return from tomorrow. New Jersey: Chosen Books.

 

 

 

 

 



[1] . این اتفاق، به طور خاص پس از انتشار کتابLife After life (زندگی پس از مرگ) اثر دکتر ریموند مودی در سال1975 شکل تازه‌ای یافت. گفتنی است که اصطلاح تجربه‌های نزدیک به مرگ (Near Death Experiences) نیز نخستین بار توسط دکتر مودی وضع شده است.

[2] . سازمان آمارگیری گالوپ در سال1982 در بررسی خود اعلام کرده است که هشت میلیون آمریکایی بزرگسال واجد تجربه نزدیک به مرگ هستند که در مقایسه با جمعیت ایالات متحده در این سال، از هر20نفر، یکی واجد تجربه نزدیک به مرگ بوده است.

[3] . امروزه تئوری‌های فراشخصیتی(Transpersonal) درباب تجربه‌های نزدیک به مرگ، مصرّا در پی آنند تا اثبات نمایند که این تجربه‌ها به جای آنکه ناشی از اختلالات مغزی و روانی و محصول توهمات و بر ساخته‌های ناخودآگاه و احیانا خودآگاه روانی فرد باشند، اصولا نشأت گرفته از ساحت روحانی و فراشخصیتی انسان‌هاست.

. گفتنی است که شقوق متنوعی ذیل عناوین فوق، امروزه در میان پژوهشگران، طرفداران خاص خود را دارد.[4]

[5]. یکی از مهمترین این چالش‌ها آن است که تنها افراد بسیار کمی (در حدود1تا 3درصد) تجربه‌های جهنمی و رنج‌آور را از سرگذرانده‌اند و اغلب قریب به اتفاق تجربه‌کنندگان، آنچنان مجذوب زیبایی و شکوه تجربه خود شده‌اند که بازگشت به کالبد فیزیکی برای آنان به نحو غیرقابل توصیفی نامطبوع است. علاوه براین، کارلیس اوسیس و ارلندور هارالدسون، دو تن از پژوهشگرانی که نقش عوامل فرهنگی را در کیفیت تجربه‌های نزدیک به مرگ بررسیده‌اند، در نهایت دریافتند که تجربه‌های دیداری شخص محتضر در دو فرهنگ دینی مسیحی و هندو (که خاصتا موضوع بررسی این دو پژوهشگر بوده است)، غالبا خلاف آموزه‌های خاص این دو آیین در باب جهان پس از مرگ است. (نک: ولف، دیوید، روان‌شناسی دین، ترجمه محمد دهقانی، تهران، رشد، 1386، ص829)

[6] . این اصطلاح برساخته نگارنده است.

[7] . یکی از پاسخ‌های قابل توجهی که تاکنون به این پرسش داده شده، آن است که نظرگاه پیشینی شخص واجد تجربه، حداکثر در تفسیر تجربه‌های نزدیک به مرگ اثرگذار است نه بر کیفیت وقوع و یا محتوای آن. (نک: روان‌شناسی دین، ص830)

[8] . www.lutz-sanfilippo.com.

[9]. near-death experiences.

[10] . reductionist theories.

[11] . transpersonal theories.

[12] . reductionism.

[13] . Kellehear & Irwin.

[16]. Past-life researcher.

[17]  .difficult to explain.

[18] . cave paintings.

[19] . Er .

[20] . Plato,The Republic, Translated by Desmond Lee, Londen, Penguin Group,2003, Part xi,pp361-368.

 

[21]. مِلانِزی(Melanesia) نام ناحیه‌ای است که از کناره غربی اقیانوس آرام شرقی تا دریای آرافورا در شمال و شمال شرقی استرالیا ادامه دارد. نام ملانزی که از دو واژه یونانی مِلاس (μέλας) به معنای «سیاه» و ندوسσος) به معنای«جزیره» تشکیل شده و نخستین بار در سال ۱۸۳۲ توسط ژول دومان دورویل برای تعریف تمایز جغرافیایی و قومی این گروه از جزایر نسبت به جزایر پلی‌نزی و میکرونزی استفاده شد. برخی از جزایر این ناحیه عبارتند از: مجمع‌الجزایر بیسمارک، فیجی، کالدونیای جدید،گینه نو، جزایر سلیمان و جزایر مالوک .

[22] . میکرونِزی(Micronesia) یکی از مناطق قارهٔ اقیانوسیه است. میکرونزی شامل صدها جزیره کوچک در اقیانوس آرام می‌شود که برخی از آنها عبارتند از: گوآم ، کیریباتی ، جزایر مارشال ،  جزایر ماریانای شمالی ، ایالات فدرال میکرونزی  ، نائورو و پالائو.

[23] .Talbot.

[24] . a sense of being dead.

[25] . non-theists.

[26] . unconditional love.

[27] . self-judgment.

[28] . post-incident.

[29] . tolerance.

[30] . religious universalism.

[31] . destination.

[32] . Noyes and Slymen.

[33] .Sabom .

[34] . Evergreen.

[35] . ظاهرا مؤلف میان دو مفهوم خدا (God) و الله تفاوت قائل است اما توضیحی در این‌باره ارائه نمی‌دهد، لکن به نظر می‌رسد که مسمای الله را اختصاصاً خدای مسلمانان تلقی نموده است. این تفاوت در همین نوشتار در بخش مربوط به تجربه های نزدیک به مرگ مسلمانان نیز مد نظر مؤلف بوده است.

[36] .depersonalized.

[37] . hyperalert.

[38] . autoscopic.

[39] . transcendental.

[40] . در علم طب،توهمات خودرؤیت یا اتواسکوپیک (Autoscopic hallucinations) به توهماتی اطلاق می‌شود که در آنها تصویر خودشخص در فضای دید او انعکاس می‌یابد و از این طریق، او خود را همانند سایر افراد مشاهده می‌کند. این تجربه گاهی در رابطه با سردردهای میگرنی و غش حادث می‌شود. (نک: مودی، ریموند، نور‌آنسوی، حسین جلیلیان، تهران، جمال‌الحق، 1373، صص142ـ131)

[41] . روش تحلیل آماری «چی دو» یا آزمون مربع کای(chi-square method)، یکی از آزمون‌های آماری است که به منظور بررسی تطابق یک توزیع تخمین زده شده با یک توزیع واقعی به کار می رود. توزیع تخمین زده شده از روی N داده iid  به دست می‌آید. تحت این آزمون باید ابتدا یک آماره به نام آماره مربع کای به شکل زیر محاسبه شود :

که در این رابطه، Ei  برابر تعداد داده مورد انتظار برای مشاهده در نقطه i ام توزیع (که برابر Npi  است، کهN  تعداد نمونه‌ها و pi  مقدار احتمال در نقطهiام توزیع واقعی است) وOi  مقدار مشاهده شده (تخمین زده شده) از نقاطi  از روی نمونه های آماری است. در صورت یکسان بودن توزیع نمونه‌های آماری با توزیع واقعی، این آماره تقریبا دارای توزیع مربع کای با درجه آزادی n-1 است (کهn  تعداد نقاطی است که توزیع در آنها تخمین زده می‌شود).

 

[42] . Sagan.

[43] . Siegel.

[44] . neuroanatomy.

[45] . positive images.

[46] . debunking theories.

[47] .Frank.

[48] . Anthony.

[49] . sense of purpose.

[50] . sense of  direction.

[51] . universalistically spiritual orientation.

[52] . pharmacological.

[53] . mortal life.

[54] . paradise.

[55] . Freud.

[56] . personal self.

[57] . areligious.

[58] . Maurice Rawlings.

[59] . nature of reality.

[60] . Swami Adiswarananda.

[61] . Becker.

[62] . بودیزمِ سرزمین پاک (Pure Land Buddhism)، یکی از مکاتب بودایی در چین و ژاپن است که در قرن دوم میلادی هواداران فراوانی داشته است. این مکتب در باب رشد و تعالی افراد عادی و عامی توجه شایانی از خود نشان داده است. شباهت‌هایی را می‌توان میان گزارش‌های ناظر به تجربه‌های نزدیک به مرگ و برخی تجربه‌های عرفانی این سنت بودایی مورد بررسی قرار داد. در برخی از متون مقدس این مکتب نظیر سوترة «امیتایور ـ دیانه» و «سوکا ـ و تی ویوهه»، «بودای فروغ بی‌پایان» در لحظه مرگ ظاهر می‌شود تا مقدم محتضران را به سرزمین پاک بودا خوش‌آمد گوید.

[63] . Mauro.

[64] . meditative and deathbed visions.

[65] . The Tibetan Book of the Dead.

[66] . Bardo.

[67] . Dharma Raja.

[68] . visions of God.

[69] . dreamless sleep؛ این عبارت را «خوابی عاری از رؤیا» نیز می‌توان ترجمه کرد.

[70] .بدیهی است که در متون اسلامی، ماجرای معراج پیامبر اکرم(ص) هرگز به عنوان یک اسطوره مدنظر نبوده است.

[71] . Elbâ.

[72]. یهودیت اصلاح شده (Reformed Jew) که پس از قرون وسطی، در بستر عصر روشنگری نضج  یافت، در پی تألیف یهودیت سنتی با  ملزومات جهان مدرن است. جریان اصلاحات در یهودیت با جرح و تعدیل بسیاری از عقاید و آداب یهودیت سنتی همراه بود؛ از جمله این‌که یهودیان در هر کشوری که زندگی می‌کنند، آنجا وطن آنان خواهد بود و دیگر نیازی به تشکیل کشور مستقل یهودی وجود ندارد.

[73] . Ponn.

[74] . repentance.

[76] . Full Circle - The Near-Death Experience and Beyond.

[77] . Bechtel, Chen, Pierce & Walker.

[78] . personal confirmation.

[79] . Flynn.

[80] . centrality.

[81] . sectarian.

[82] . a laser beam of Light.

[83] . Church of Jesus Christ of the Latter-day Saints.

[84] . sons of perdition.

[85] . telestial kingdom؛ در حال حاضر برای این واژه در هیچ‌یک از لغت‌نامه‌های انگلیسی معنای لفظی مشخصی ذکر نشده است، لکن برخی برآنند که این واژه از Tele به معنای «دور» اشتقاق یافته و براین اساس و با توجه به معنای اصطلاحی این واژه می‌توان‌ آن را ساحت مهجوری از خداوند تلقی نمود. علاوه براین، عده‌ای دیگر برآنند که این واژه از کلمه یونانیTelos به معنای «پایان»، «پُر»، «کامل کردن» و «کمال» اشتقاق یافته  و از آنجا که ساکنان این مرتبه از بهشت، آخرین کسانی هستند که پس از پایان کار جهان و اتمام رسالت مسیح در فرجامین‌ْرستاخیز جهان برانگیخته می‌شوند، قلمرو آنان را «ساحت پایانی» (Telestial Kingdom) لقب داده‌اند.

[86] . celestial kingdom.

[87] . مراتب سه‌گانه بهشت در آیین مورمون عبارت‌است از: 1. ساحت آسمانی (celestial kingdom) 2. ساحت زمینی(terrestrial kingdom) 3. ساحت مهجوری(telestial kingdom). نماد این سه بهشت به ترتیب عبارتند از خورشید، ماه و ستارگان. مطابق آموزه‌های مورمونی، جهانی که ما اکنون در آن زندگی می‌کنیم، بخشی از «ساحت مهجوری» است.

[88] . safety net.

[89] . "other world" beings.

[90] . Lundahl.

[91] . pre-death visions.

  
نویسنده : م. ا ; ساعت ۱۱:٤۳ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ٤ شهریور ،۱۳۸۸
تگ ها :